Qədim İran tarixi ilə bağlı ən çox müzakirə olunan mövzulardan biri yaxın qohumlar arasında evliliklərdir. Xüsusilə Sasani dövründə Zərdüştilik mətnlərində xwēdōdah (xvetuk-das) adlanan evlilik forması haqqında məlumatlar mövcuddur. Bu termin bəzi orta fars (pəhləvi) mətnlərində ata-qız, ana-oğul və qardaş-bacı evlilikləri ilə əlaqələndirilmişdir.
Xwēdōdah nə idi?
Məşhur elmi mənbə olan Encyclopaedia Iranica-nın məlumatına görə, Zərdüşti orta fars mətnlərində xwēdōdah yaxın qohumlar arasında nikahı ifadə edir və bəzi dini mətnlərdə yüksək savab əməl kimi təqdim olunur. Mətnlərdə konkret olaraq ata-qız, ana-oğul və qardaş-bacı birlikləri qeyd edilir.
Lakin eyni mənbə vurğulayır ki, bu praktikanın Sasani dövründə nə qədər geniş yayıldığı məlum deyil. Tarixçilər hesab edirlər ki, belə evliliklər əsasən hökmdar ailələri, zadəganlar və bəzi dini çevrələrlə məhdudlaşmış ola bilər. Ümumi əhali arasında geniş yayılmasını təsdiq edən kifayət qədər sübut yoxdur.
Yunan tarixçisi Herodot özünün "Tarix" əsərində yazır ki, Əhəməni hökmdarı II Kambiz bacısı ilə evlənmişdi. Herodot qeyd edir ki, farslarda əvvəllər belə bir adət mövcud olmasa da, Kambiz bunu həyata keçirmişdir.
Bundan başqa, qədim yunan müəllifləri Ktesias və Ksant də İran maqiləri arasında yaxın qohum evlilikləri barədə məlumat vermişlər.
Sasani hüquq mətnlərindən olan "Mādayān ī Hazār Dādestān" əsərində ata ilə qız arasında nikahla bağlı hüquqi müzakirələrin mövcudluğu qeyd edilir. Bu da həmin münasibətlərin ən azı nəzəri və hüquqi müstəvidə tanındığını göstərir.
Tarixi mənbələrdə qədim İranın bəzi dövrlərində qardaş-bacı, ata-qız və ana-oğul evliliklərinə dair məlumatlar mövcuddur. Bu məlumatlar həm Zərdüşti dini mətnlərində, həm də yunan və digər qeyri-İran mənbələrində öz əksini tapmışdır. Bununla belə, həmin praktikanın bütün fars xalqının ümumi adəti olduğunu söyləmək mümkün deyil. Elmi ədəbiyyatda bu məsələ daha çox hökmdar ailələri və müəyyən dini dairələr çərçivəsində qiymətləndirilir.
İstifadə olunmuş əsas mənbə
[Encyclopaedia Iranica – Marriage: Next of Kin Marriage in Zoroastrianism](https://www.iranicaonline.org/.../marriage-next-of-kin/...)
Herodot, Histories, III kitab (Encyclopaedia Iranica tərəfindən sitat gətirilmişdir).
Tebriz-Turan
TEREF