Tarixi arayış. Şirvanşahlar dövləti — 861–1538-ci illərdə Cənub-şərqi Qafqazda, əsasən indiki Azərbaycan Respublikası və qismən də indiki Dağıstan ərazisində, vaxtilə mövcud olmuş Azərbaycan türk dövlətidir. Ərazisi şərqdə Dərbənddən Kür çayı mənsəbinə qədər Xəzər dənizi sahilərindən başlayaraq, Şirvan tarixi vilayəti ilə yanaşı, qərbdə bəzən Gəncə şəhərinə qədər uzanmış, ayrı-ayrı vaxtlarda Şəki və Qarabağı o cümlədən Beyləqanı da əhatə etmişdir. Paytaxtı Şamaxı, bəzən isə Bakı şəhəri olmuşdur.
Şirvanşahlar dövlətinin banisi Heysam ibn Xalid, son hökmdarı isə Şahrux ibn Fərrux Yasar hesab edilir. Şirvanşahlar dövlətinin varlığına Səfəvi hökmdarı I Təhmasibin Şirvana yürüşləri nəticəsində son qoyulmuşdur.
Şirvanşahlar dövləti təxminən 7 əsr mövcud olmuş və həmin müddət ərzində dövlətin banisi hesab edilən Heysəm ibn Xalidin nəslindən olan şahlar — Şirvanşahlar sülaləsi, bu dövləti idarə etmişdir.
ŞİRVANŞHLAR DÖVLƏTİNİN SÜQUTU
Səfəvilərin Şirvana və Dağıstana yürüşləri zamanı öldürülən atası Heydər və babası Cüneid üçün intiqam hissi ilə idarə olunan İsmayıl 1500-cü ilin payızında 7000 nəfərlik ordunun başında Şirvan üzərinə yürüşə çıxdı. Şirvanşah Fərrux Yaşar İsmayılın da atası və babası kimi aqibət yaşayacağını dedi. İsmayılı yaxınlaşmasını eşidən Şirvanşah Şamaxıdan ayrılaraq möhkəm möhkəmləndirilmiş Qəbələ qalasına yollandı. İsmayıl Şamaxıya daxil olmaq qərarına gələndə məlum oldu ki, bütün sakinlər şəhəri tərk edərək dağlara sığınıblar.
Ш.А. Магарамов. Политика шаха Исмаила в Дагестане и Ширване.
İsmayıl Şamaxıda bir-iki gün dayanandan sonra öyrəndi ki, Şirvanşah və qoşunları Gülüstan və Biqurd qalaları arasındakı meşədə düşərgə salıblar. Şirvanşah Şamaxının qızılbaşlar tərəfindən işğalı xəbərini alan kimi Gülüstan qalasına hərəkət erdi. Cabanı adlanan yerdə Şirvanşah və şirvanlılar üçün fəlakətlə başa çatan o dövrün ən qanlı döyüşlərdən biri oldu. Hər iki tərəfdən çoxsaylı itkilər, o cümlədən çoxlu sərkərdələr və Şirvan şahının özü öldürüldü.
Uzun müddət Şirvanşahlara sadiq qalan və qala divarlarının alınmazlığına, böyük hərbi texnika və ərzaq ehtiyatına arxalanan bakılılar uzunmüddətli mühasirəyə hazırlaşdılar. Şəhər sakinlərinin güclü müqaviməti İsmayılı məcbur etdi ki, ən yaxşı sərkərdələrindən olan Xülafü-bəyi bura göndərsin, sonra isə özü gəldi. Şəhəri həmlə ilə almağın mümkün olmadığını başa düşən İsmayıl qüllələrdən birini partladıb, şəhərə keçid yarada bildi. Sonrakı müqavimətin faydasız olduğunu görən yetmiş nəfər zadəgan bakılı əllərində Quranla İsmayılın yanına gəlib təslim olduqlarını bəyan etdilər. İsmayıl Bakı sakinlərinin xərac verməsi şərti ilə razılaşdı. Bu razılaşmanın “qanın qiyməti” 1000 tümənlik böyük bir məbləğ yerinə yetirildi. Bundan əlavə, Şirvanşahlar sarayının xəzinəsindən bir çox qiymətli əşyalar qızılbaşların əlinə keçdi.
Qurban Vahidov
TEREF