Timur; Timur İmparatorluğu'nun kurucusu ve dünya tarihinin en büyük askeri liderlerinden biri olarak bilinen Türk-Moğol hükümdarıdır. Batı dünyasında Tamerlan (Timurlenk) olarak da bilinmektedir. 1336-1405 yılları arasında yaşamıştır.
Timur, 1336 yılında günümüz Özbekistan'ının Şehr-i Sebz (Yeşil Şehir) kentinde doğmuştur. Barlas kabilesine mensuptur. Bu kabile, Türkleşmiş bir Moğol kabilesi olarak bilinmektedir.
Timur, genç yaşta askeri yeteneklerini göstermiş ve hızlı bir şekilde yükselmiştir. 1370 yılında Çağatay Hanlığı'nın iç karışıklıklarından yararlanarak Belh şehrinde kendisini hükümdar ilan etmiştir.
İmparatorluğunun başkentini Semerkant yapmış ve bu şehri bir kültür, bilim ve sanat merkezi haline getirmiştir.
Timur, askeri strateji ve taktikler konusunda bir dahi olarak kabul edilmektedir. Ordusu, disiplinli ve hızlı hareket eden bir yapıya sahiptir. Fetihleriyle Orta Asya, İran, Kafkasya, Hindistan, Anadolu ve Rus steplerine kadar geniş bir coğrafyayı kontrol altına almıştır.
Timur; Osmanlı İmparatorluğu döneminde yaşamıştır ve 1402 yılında Osmanlı Sultanı Yıldırım Bayezid'i Ankara Savaşı'nda yenerek Osmanlı Devleti'ni geçici bir süreliğine duraklatmıştır.
1398 yılında Delhi seferi ile Hindistan'ı istila ederek büyük bir ganimet elde etmiştir. Altın Orda Devleti'ne karşı sefer düzenleyip Rus steplerinde hakimiyeti altına almıştır.
Timur, sadece bir fatih değil, aynı zamanda bir devlet adamı ve kültür hamisidir. Semerkant ve Şehr-i Sebz gibi şehirlerde görkemli mimari eserler inşa ettirmiştir. Gur-Emir Türbesi (Timur'un mezarı) ve Registan Meydanı ve Bibi Hanım Camii onun döneminden kalan önemli eserlerdir. Bilim, sanat ve edebiyatı her zaman desteklemiştir. Özellikle astronomi ve matematik alanında önemli çalışmalar yaptırmıştır.
Timur, gençliğinde geçirdiği bir kaza sonucu topal kaldığı için "Timurlenk" (Topal Timur) olarak anılmıştır. Sert ve acımasız bir lider olarak bilinirken, aynı zamanda sanat ve bilime büyük değer veren bir kişiliğe sahipti. Cengiz Han'ın soyundan gelmediği halde, onun mirasını devraldığını iddia etmiş ve Cengiz Han'ın kurallarına bağlı kalmıştır.
Timur, 1405 yılında Çin'e düzenlemeyi planladığı bir sefer sırasında Otrar'da (günümüz Kazakistan'ında) ölmüştür. Ölümünden sonra imparatorluk, oğulları ve torunları arasında paylaşılmıştır. En ünlü torunu Uluğ Bey, Semerkant'ta bir bilim merkezi kurmuş ve astronomi alanında önemli çalışmalar yapmıştır.
Timur'un soyundan gelen Babür, Hindistan'da Babür İmparatorluğu'nu kurmuştur.
Timur, Türk tarihinin en büyük askeri liderlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Fetihleriyle İslam dünyasının sınırlarını genişletmiş, ancak aynı zamanda Müslüman devletlere karşı da savaşmıştır (Osmanlı Devleti ve Memlükler gibi). Türk-İslam kültürünün gelişimine büyük katkıda bulunmuştur.
Timur ile Türkler arasındaki ilişki, hem tarihsel hem de kültürel açıdan oldukça karmaşık ve derindir. Timur, Türk dünyasında hem bir fatih hem de bir kültür hamisi olarak önemli bir yer tutmaktadır.
Timur'un ana dili Çağatay Türkçesi'ydi ve sarayında Türk kültürü hakimdi. Bu nedenle, Timur'un Türkleşmiş bir Moğol olduğu söylenmektedir.
Timur, Orta Asya'daki Türk boyları ile yakın ilişkiler kurmuştur. Özellikle Kıpçak, Karluk ve Çağatay Türkleri, Timur'un ordusunda önemli bir yer tutmaktaydı. Timur, Türk boylarını bir araya getirerek güçlü bir ordu oluşturmuş ve bu orduyla geniş fetihler gerçekleşleştirmiştir.
Timur öldükten sonra da Türk tarihine şekil vermeye devam etmiştir. Timur, Osmanlı ülkesini istila ettikten ve Yıldırım Bayazid'i yendikten sonra Anadolu’da kendisine sığınan Osmanlı karşıtı Türkmen aşiret mensuplarını da beyleriyle birlikte yanında Türkistan’a götürmüştür. Rivayete göre İran içlerinden geçerken yolu Şeyh Safiyyüddin’in torunu Alâeddin-i Erdebilî’nin hankâhından geçmiştir. Timur’un tasavvuf erbabına saygısı çok büyüktür. Dolayısıyla Erdebilî’ye de çok büyük bir hürmet beslemektedir. Bu hürmetten ötürü onu ziyaret etmeden geçip gitmek istememektedir. Bu sebeple dergaha misafir olmuştur. Şeyhe, Erdebil ve köylerini bağışlamıştır. Hoca Ali’nin isteği üzerine Anadolu’dan getirdiği Türkmenleri, Erdebil tekkesinde bırakmıştır. Onlar da Hoca Ali’ye mürid olmuşlardır. Hoca Ali’nin, Timur’un, Yıldırım Bâyezid’den kopararak Türkistan’a sevk ettiği Türkmenleri hankâhına dâhil etmesi hadisesi, bu hadiseden yüzyıl kadar sonra bozulan Safevî-Osmanlı ilişkilerinin nüvesini teşkil etmiş görünmektedir. Bu Türkmenler, Hoca Ali’nin müridi olmuş ve Şah İsmail’e gelinceye kadar Erdebil Tekkesi’nin siyasîleşmesinde önemli rol oynamışlardır.
Hoca Ali döneminde pek de görünür olmayan bu etki, dozunu gittikçe arttırmış ve Şeyh Cüneyd-i Safevî döneminde tam anlamıyla görünür bir hâle gelmiştir. Şah İsmail’e gelindiğinde ise bir tarikat olan Safeviyye’nin devletleşme çabası artık iyice su yüzüne çıkmıştır.
Hoca Ali, Timur’un Anadolu’dan getirdiği Türkmenleri hankahına kabul etmekle Erdebil ocağının tarikat yapısını aşıp devletleşeceğini ve Osmanlıya doğudan taarruz edecek bir güce ulaşacağını tahmin etmiş midir bilinmez. Fakat Şah İsmail’in Safevî postuna oturduğu tarihe kadar normal seyrinde giden ilişkiler Şah İsmail’le birlikte bir çatışma zeminine oturmuştur.
Bu bilgi bize Timur’un çağları aşan bir lider olduğunu göstermektedir.
Yazı : Bilhan Akkaya
TEREF