Əcdadlarımızın Sevgisi və Ölümü.
2 dekabr 1510-cu il, Məhəmməd Şeybani Xanın ölümü.
Əsas ordusunun Özbəkistanda olduğunu bilən Məhəmməd Şeybani Xan geri çəkilmək istədi, lakin şayiələrə görə, qardaşı oğlu Übeydullah Xanı gizlicə sevən həyat yoldaşı Moqabella Xanım Məhəmmədi İsmayıl Şah Səfəvinin şiə türkləri (azərbaycanlıları) ilə döyüşməyə sövq etdi. İsmayıl Şah Osmanlı İmperiyasının Sultan Səliminin ruslarla müqavilə bağladığını və Təbrizə hücum etdiyini iddia edən bir məktub saxtalaşdırdı. Bir müddət tərəddüd etdikdən sonra Məhəmməd Xan İsmayıl Katainin geri çəkilən ordusuna hücum etmək qərarına gəlir, lakin qaçan qoşunlar əvəzinə döyüşə hazır olan azərbaycanlılarla qarşılaşırlar... 30.000 nəfərlik Özbək ordusu həlak olur, Übeydullah Xan xəzinəsini və hərəmini tərk edir, lakin Moqabel Xanımı qəbul edir.
"DÜNYANI BƏZƏYƏN SƏFƏVİLƏRİN TARİXİ", XVI əsr.
"...Şahi-bəy Moqabil xanımın yanına gedib onunla məsləhətləşdi. [Qadın] dedi: "Əgər özünüzü dövrün xəlifəsi və imamı hesab edərək belə davransanız, Çingiz xanın nəsilləri utancdan qurtula bilməyəcəklər." Bu sözlər Şahi-bəki qəzəbləndirdi və dedi: "Əgər [Türküstana] getsək, sənin yaylığını başıma keçirəcəyəm."
... [Sonra Şah əmirləri ilə məsləhətləşdikdən sonra İbrahim Mirzənin adına Şah İsmayıl üçün hazırlanmış bir məktub sifariş etdi. Həmin məktubda yazılıb: "Sultan Səlim ibn Bəyazid 12.000 rus əsgəri ilə Təbrizə gəldi. Biz Ərdəbilə qaçırıq. Gəlin və Ərdəbili müdafiə edin."]...
... Moqabil xanım dedi: "Qızılbaşlar artıq gedirlər. Əgər onlar hiyləgərlik edirlərsə, onda niyə belə şayiələr yayırlar? Əgər onlar belə şayiələr yayırlarsa, deməli, artıq onların hakimiyyəti yoxdur." Xan dedi: "[Bu sirri] kim açdı? Şıxoğlu bunu bizdən gizlətdi və elçisi də bu barədə susdu. Beləliklə, İbrahim Sultana hücum haqqında şayiə doğrudur və bu, çadırlarını qarşımızda yandırdıqları üçün [mühakimə edilə bilər]".

[Şahi-bəy] özbək döyüşçülərinə əmr etdi: "Silahlarınızı götürün, sabah səhər onların arxasınca gedəcəyik, bir qızılbaşı da sağ qoymayacağıq".

Möqabbələ xanım dedi: "Niyə indi getmirik?"

[Şahi-bəy] dedi: "Harada toplaşdıqları məlum deyil. Bizdən qorxaraq, yəqin ki, dağılışdılar. Qorxudan ən yaxşı atlarını götürdülər, hər biri mümkün qədər tez qaçmaq istəyirdi. Və biz onların arxasınca gedib rastlaşdığımız hər kəsi öldürüb Şıxoğlulara çatacağıq". ... [Özbəklər] hələ qalada ikən Jan Vepa [xana] dəfələrlə yalvararaq dedi: "Qızılbaşların arxasınca getməməliyik, onlar çox hiyləgərdirlər". Amma Moqabbale xanım onu ​​[Şahi Bəyi] ölümə göndərmək istəyirdi. Deyirlər ki, o, gizlicə Übeyd xanı sevirdi.

Jan Vepa dedi: "Hey, xanım, xanı buraxma; onun kifayət qədər qüvvəsi yoxdur."
Moqabbale xanım dedi: "Yüz min dəfə çox pis. Sən özbək olduğun üçün qızılbaşlardan qorxursan! Əgər qorxursansa, mən özüm döyüşçüləri götürüb onların ardınca gedəcəyəm. İndi ən uyğun andır; bir daha belə bir an olmayacaq. Əgər Şıxoğlu [indi] sağ-salamat qaçsa, növbəti dəfə gəlib bütün Türküstanı fəth edəcək." Bu sözlərdən sonra Şahi Bəyim cəsarətini toplayıb [qalanı] tərk etdi... ...Şahi-bəy yaxınlaşanda toz təmizlənirdi və Mürşidi-kamel onu Böyük İskəndər kimi, 12.000 qızılbaşla bir sırada gözləyirdi. Bütün bunları görən Şahi-bəy gözlərinin qarşısında qaranlıq gördü. O soruşdu: "Can Vepa, bu necə ordudur?"
[Can Vepa] dedi: "Bu sənin və bizim ölümümüzdür. Bu ordu bizə lazımdır. Bu, səni qaladan aldadan Şıxoğludur."
Xan dedi: "Aman, məhv olacağıq!" Özbəklər gəlib bir sıra düzüldülər. [Şahi-bəy] [hərbi] ağsaqqalları çağıraraq dedi: "Gör bu oğlan bizi necə tələyə saldı?!"
Özbəklər dedilər: "Belə oldu. Çaxaryarların köməyinə güvənərək döyüşəcəyik. Həqiqət bizim tərəfimizdədir və bu qəbilə bidətçi bir inanca malikdir. Xaşasahab heç vaxt onların tərəfində olmayacaq. Niyə kədərlisiniz? Siz rəhbərlik edir və Əbubəkrin ruhunun nə etdiyini müşahidə edirsiniz."
Qoşunlar düzüldükdə qızılbaşlar döyüş meydanına girdilər. Can Vepa 3000 döyüşçü ilə arxada dayandı. Döyüş başladı. Üç saatlıq döyüşdən sonra qızılbaşlar həm sağ, həm də sol cinahlarda qalib gəldilər.
Şahi-bək Jan Vepaya bir adam göndərib dedi: "Hey yetim, nə edək?"
[Jan Vepa] cavab verdi: "Özünü günahlandır [sözün əsl mənasında, başını torpaqla ört]. Heç nə etmək mümkün deyil! Sən 30.000 müsəlmanı ölümə göndərdin, onları rafizilərə [bidətçilərə] təslim etdin. Arvadının sözünə qulaq asaraq, qadından da betər davrandın. O, qəsdən başqa bir kişinin xətrinə səni ölümə itələdi. İndi hamımız sənin üzündən məhv oluruq." [Jan Vepa] [qasidə] dedi: "Get onlara de. Qoy döyüşsünlər, bəlkə Allah bir möcüzə göstərər." Sonra qasid geri döndü və eşitdiyi hər şeyi danışdı. Bu vaxt qazilər özbəkləri qırırdılar. Şahi-bək bunu görən qaçmağa başladı və şah, din uğrunda döyüşən [qazi] İsmayıl-mazi [ərəb atının üstündə oturaraq] hücuma başladı və elə həmin anda [o] Şahi-bəkin bayrağını gördü. Amma xan orada deyildi. [Şah] [Şahi-bəy] haqqında soruşdu. Bayraqdar cavab verdi: "Xan qalaya tərəf getdi". Şah onu bayraqla birlikdə tikələrə böldü və Şahi-bəyin arxasınca getdi. Şahi-bəy Mahmudabad sahilinə çatanda körpünün dağıldığını və üzərində buludların toplandığını gördü. Geri baxanda Şah İsmayılın yaxınlaşdığını gördü. Suya tullanıb özünü xilas etmək mümkün idi, amma o Cəsarəti çatmadı və atını [alaşanı] aşağı axına doğru itələdi. Uzaqdan özbəklərin girdiyi bir qalanı gördü. [O] həmin qalaya tərəf getdi.
Birdən çöl duzlu bataqlığa yol verdi. Əgər bir piyada və ya atlı həmin duzlu bataqlığa ayaq bassa, onlar [mütləq] ilişib qalacaqlar.
[Bir gün Sultan Səncər bu ərazilərdə ov edərkən təsadüfən duzlu bataqlığa rast gəldi. On nəfərini itirərək böyük çətinliklə qaçdı. Daha sonra Sultan duzlu bataqlığın divarla əhatə olunmasını əmr etdi. Səncərin sağlığında bu hasarın bir tərəfi uçdu.]
Bu ərazi haqqında [heç nə] bilmədən, [təqibdən] qaçan yüzə yaxın özbək atlarını bura yönəltdi və [onların] ruhları cəhənnəmə getdi. Bu zaman Şah-bəy, şəhriyarın qılıncının zərbəsindən qorxaraq, bu duzlu bataqlığa rast gəldi və elə həmin anda Əlahəzrət gəldi.
[Daha sonra Şah İsmayıla öyüd oxunur, Şeybani xanın ölümü və ordusunun məhv edilməsi haqqında məlumat verilir.] Şah Şeybani xanın başının kəsilməsini əmr edir.]
Bu döyüşdə dörd yüz Çingiz şahzadəsi həlak oldu. Özbəklər bütün səylərinə baxmayaraq, körpü dağıldığı üçün Mərv qalasına çata bilmədilər. Suya tullanan on nəfərdən ikisi belə xilas ola bilmədi.
Şahbəyin vəziri Xoca Sultan Məhəmməd Merei və daha on nəfər diqqətdən kənarda qalmadan uzun bir yol qət etdilər. Murğab çayının yuxarı axarında Xorasan var idi və orada Qızılbaş döyüşçüləri var idi. [Buna görə də] o qaçdı, digər özbəklər isə həmin çöldə həlak oldular. 30.000 özbəkdən yalnız 2000-i sağ qaldı və onlar qaçdılar. Qalanları həlak oldu.
Xoca Sultan Məhəmməd Mervi qalaya çatdı və çöldə qalın bir toz buludunun qalxdığını gördü: [o] bir adam göndərdi və xəbər verdi ki, Übeydullah xanı 2000 döyüşçü ilə Bəlxdən çapıb və Türküstan padşahları üç günə gələcəklər. Übeyd xan atını qalaya soxdu, amma darvazaların bağlı olduğunu görüb qışqırdı: "Xandan nə xəbər var?"

Xoca qülləyə dırmaşdı və dedi: "Übeydullah-dan, uzun ömürlü ol! Xan bütün döyüşçüləri ilə birlikdə həlak oldu."

[Übeydullah xan] dedi: "Qala darvazalarını açın. Qızılbaşlar gəlməmişdən əvvəl xanın hərəmini və xəzinəsini alacağam ki, şərəfimi itirməyim."

Xoca Sultan Məhəmməd [Səgərçi] dedi: "Sizə həqiqəti deyəcəyəm. Qala şahındır. Biz ondan qorxuruq və sizə Şahi Bəyin xəzinəsini verə bilmərik. Tez gedin, yoxsa Qızılbaşlar gələcək."

Übeydullah xan dedi: "Mülk indi sizindir, amma Şah İsmayıl başqalarının şərəfinin [arvadlarının] dalınca düşmür. Mənə xanın hərəmini verin." Xoca bir anlıq düşündü. Şahi Bəyin çörəyini və duzunu yediyi üçün bu özbəyə kömək etdi.
[Xoca] dedi: "Sənə təkcə Moqabbele xanımı verəcəyəm, amma Xorasanda əldə edilən xanın xidmətçilərini verməyəcəyəm. Şahdan qorxuram."
[Übeydullah Moqabbele xanımı götürərək Maverannahra yola düşdü..."
Orta əsr rəsmləri; İsmayıl Şah Səfəvi Məhəmməd Şeybanini öldürür.
Nurlan Saltayev
TEREF