HURRİCE'NİN TARİHÇESİ
Hurrice, M.Ö. 3000'li yılların sonu ile M.Ö. 1000 yılları arasında Kuzey Mezopotamya'da Hurriler (Khurritler) tarafından konuşulmuş olan bir Hurro-Urartu dilidir. Hurrice, günümüz Suriye'sindeki, Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki ve ağırlıklı olarak Güney Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki Hurri yerleşim yerleriyle birlikte Kuzey Mezopotamya'daki Mitanni krallığında da konuşulmaktaydı.
Hitit kültürü üzerinde de güçlü bir Hurri etkisi vardı, bu nedenle birçok Hurri metni Hitit siyasi merkezlerinde korunmuştur. Bulunan en eski Hurrice metin parçaları, isim ve yer listelerinden oluşur ve M.Ö. üçüncü bin yılın sonuna tarihlenmişlerdir. Arkeologlar Hattuşa, Mari, Tuttul, Babylon, Ugarit'te de dahil olmak üzere çok sayıda yerleşim yerinde Hurrice yazılmış büyü, kehanet ve mektup metinlerini keşfettiler.
URARTUCA'NIN TARİHÇESİ
2700 yıl evvel Van Tuşpa merkez olmak üzere Doğu Anadolu bölgesine hükmetmiş güçlü bir uygarlıktı. Urartu Krallığı Doğu Anadolu Bölgesi'nde kurulmuş olan ilk resmi devletti. Daha evvel mevcut coğrafyada bir devlet yapısı bulunmadığı için, Urartu kentleri temelde iki bölümden oluşuyordu. Bunlar, yüksekte hanedanın ve devlet görevlilerinin yaşadığı sitadel adı verilen kale, ve onun aşağısında halkın yaşadığı şehirdi. Günümüzde Van Kalesi bu sitadel yapısına en iyi örnektir. Sitadellerde depolar, bir tapınak, saray ve çeşitli atölyeler bulunuyordu. Aynı zamanda bu yapıların su, kanalizasyon ve sarnıç gibi altyapı çalışmaları da iyi bir şekilde planlanmıştı. [1]
En eski Urartuca metinlere, M.Ö. 9. yüzyıla tarihlenen yeni Asur çivi yazısı ile yazılmış taş yazıtlarda rastlanmıştır.
HURRİCE'NİN ÇÖZÜMLENMESİ
Hurrice dilini çözümlemenin ilk çalışmaları Mitanni mektubuna dayanıyordu. Bu mektup Hurri kralı Tushratta tarafından firavun Amenhotep III'e yazılmıştı.
Speiser, 1941'de Hurrice'nin ilk kapsamlı gramerini yayınladı. 1980'lerin sonlarından itibaren, editörlüğünü E. Neu'nun yaptığı bir kazıda, Hurri-Hitit iki dilli metinin bulunmasından itibaren Hurrice'nin gramer detaylarının çözümlenmesi açısından önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. ( StBoT 32).
URARTUCA'NIN ÇÖZÜMLENMESİ
1826'da Van Gölü bölgesindeki Urartu yazıtlarını keşfeden Alman bilgin Friedrich Eduard Schulz, Tuşpa'daki birkaç çivi yazılı yazıtın kopyasını çıkarmış, ancak deşifre etme girişiminde bulunmamıştır. Bu yazıtlar 1882'de AH Sayce tarafından deşifre edildi. Bu yazıtların en eskisi, Urartu Kralı I. Sarduri zamanından kalmadır. Urartuca'nın deşifre edilmesi, Kelišin ve Topzawä'da Urartu-Asur iki dilli yazıtların keşfiyle ilerleme kaydetti. [2] [3] 1963 yılında GA Melikishvili tarafından bir Urartu dilbilgisi kitabı yayımlandı.
Hurrice ile Urartuca arasındaki ilişki 1890 gibi erken bir tarihte Sayce (ZA 5, 1890, 260-274) ve Jensen (ZA 6, 1891, 34-72) tarafından fark edildi.
HURRİCE VE URARTUCA'NIN GRAMER ÖZELLİKLERİ
Hurrice ve Urartuca oldukça tutarlı bir ergatif dizilime sahiptir. Her iki dilde de geçişli bir fiilin öznesi için ergatif durum kullanılır.
Hurrice ve Urartuca, türetim ve çekim morfolojilerinde edatların aldığı son eklerin kullanımı ile karakterize edilir.
İsimlerin ve fiillerin karmaşık biçimbirim zincirleri, her iki dilde de kabaca aynı biçimbirim dizilerini takip eder.
İSİMLER
Hurrice ve Urartuca dillerinin her ikisinde de, isimler belirli bir artikel ile eşleştirilebilir. İsimlerin aldığı artikeller, isim köklerinin sonuna eklenir.
İsimler sonlarına, eklerinin baş harflerinin bir kopyası olan özel bir "anaforik ek" alabilirler. Bu eklere "Suffixaufnahme" denilmektedir.
Hurrice ve Urartuca'nın her ikisinde de isimlerdeki diziliş, "kök – artikel – iyelik eki – çoğul eki – durum eki – suffixaufnahme eki" şeklindedir.
Tüm Hurri isimleri sesli harfle biter. İsimlerin çoğu "i" ile; akraba isimleri ve ilahi isimler "a" ve daha ender olarak "e" ile biter. Bu sesli bitiş harfleri, sesli harfle başlayan başka ekler eklendiğinde kaybolur.
Hurrice, isimlerin çoğullarını "až" son ekiyle belirtir. Hurrice ve Urartuca'nın her ikisinde de ergatif özneler "it" çoğul ekini alır.
FİLLER
Hurrice'de bir fiili olumsuzlayan ve ergatif kişi anlaşma eklerinden önce gelen özel olumsuz fiil ekleri vardır; Urartuca'da bunun yerine fiilden önce gelen olumsuz parçacıklar kullanır.
Hurrice'de yalnızca ergatif öznenin kişi eki, fiile son ek ile eklenir.
FONOLOJİ
Hurrice ve Urartuca'nın her ikisi de oldukça benzer fonolojik biçimlere sahiptir. "w, v, j" dışındaki tüm ünsüzler uzun veya kısa olabilir. Ünlüler de tıpkı ünsüzler gibi uzun veya kısa olabilir.
Hurrice'de ayrıca birkaç işaret zamiri vardır: "anni (bu), anti/ani (o), akki...aki (bir...diğeri)." Bu zamirlerin son sesli harfi olan "i" sadece mutlak durumda korunur, diğer tüm durumlarda bu sesli harf "u" olur.
TAMLAMALAR
Tamlamalar kurulurken önce tamlanan daha sonra tamlayan gelir.
Örnek:
"ulmi": ''mızrak''
"Ulmi-Teşub": Mızrak Teşub (Teşub'un mızrağı)
Hurrice Yazılmış Mitanni-Mektubu'nun 4. Sütununun 30-32. Satırlarındaki Örnek Cümle:
Untomān iyallēnīn tiwēna šūallamān šēniffuš katōšāššena ūriāššena, antillān ēmanāmḫa tānōšau.
"Kardeşimin gerçekten söylediği ve bir bütün olarak istediği şeyler, şimdi onları yaptım, ama on katı olarak."
[4] [5] [6]
HURRİCE VE URARTUCA DİLLERİNİN KUZEY DOĞU KAFKAS DİLLERİYLE OLAN İLİŞKİLERİ HAKKINDA TARİHÇİ VE DİLBİLİMCİ AKADEMİSYENLERİN KAYDETTİKLERİ
Igor Diakonoff ve Sergei Starostin, Hurrice ve Urartuca dillerinin Kuzeydoğu Kafkas dil ailesinin bir kolu olduğunu tespit etti. [7] [8] Dil bilimci Prof. Dr. Petri Kallio, Hurrice'nin Kuzeydoğu Kafkas dillerinden biri olduğu teorisini destekledi. [9]
Prof. Dr. Joseph Karst, "Origines mediterraneae" başlıklı makalesinde, "Çeçenler, bir zamanlar daha güneydeki bir bölgeyi, yani Ermeni-Alarodya öncesi Urartu bölgesini işgal eden, proto-dilin sıçrayan bir kuzey çocuğudur." şeklinde kaydetti. [10]
Prof. Dr. Gernot Wilhelm, Hurrice ve Urartuca'nın Kafkas dilleriyle bağlantıları hakkında uzun süredir devam eden varsayımların ciddi bir onay aldığını kaydetti. [11]
Prof. Dr. İlber Ortaylı, Bakü'de katıldığı "Kafkasya Tarihi" konulu konferansta, "Tarihsel gerçeklerin çoğu, eski Urartu devletinin dilinin modern Çeçen diline daha yakın olduğunu gösteriyor." şeklinde kaydetti.
Dilbilimci Prof. Dr. Drevniy Vostok bir makalesinde, "Çağımızda var olan halklardan Çeçenler ve İnguşlar dil bakımından Hurri-Urartu'ya en yakın olanlardır." şeklinde kaydetti. [12]
Ürdün Kraliyet Bilim Derneği Başkan Yardımcılığı ve Harvard Üniversitesi Merkez Avrasya Araştırmaları Derneği üyeliği yapmış olan bilim insanı Amjad Jaimoukha, Çeçenler adlı kitabında şöyle diyor : "Bilim insanları, Çeçen ve İnguş uluslarının, bölgenin diğer kültürleri üzerinde derin bir etkisi olan, Yakın Doğu'nun muhteşem uygarlıklarının kurucuları olan Hurriler ve Urartular'ın soyundan geldiği hakkında çoğunluk kanaatine sahiptir." "Bazı modern verilere göre, Çeçenler genetik, dilsel ve antropolojik olarak Hurriler ve Urartuların torunları olarak kabul edilir." "Birçok noktada Urartu'nun aslında Kakheti üzerinden Kuzey Kafkasya'ya kadar uzandığı kaydedilmiştir. Birkaç küçük devletten oluşan Urartu Krallığı, MÖ 9. ve 7. yüzyıllarda gelişti ve gücünün zirvesinde Kuzey Kafkasya'ya kadar uzandı." [13]
Referanslar
1. Prof. Dr. Kemalettin Köroğlu, Eski Mezopotamya Tarihi
2. Hincks, Edward. "Van Yazıtları Üzerine." Kraliyet Asya Topluluğu Dergisi 9 (1847): 387-449.
3. J. Friedrich 1933
4. Wilhelm, Gernot. 2008. Hurri. Woodard'da, Roger D. (ed.) Küçük Asya'nın Antik Dilleri. s. 81-104
5. Wilhelm, Gernot. 2008. Urartu. Woodard'da, Roger D. (ed.) Küçük Asya'nın Antik Dilleri. s. 105-123
6. Wegner, I. 2000. Einführung in die hurritische Sprache.
7. Starostin, Sergei A.; Diakonoff, İgor M. (1986). Doğu Kafkas Dili Olarak Hurro-Urartu . Münih: R. Kitzinger.
8. Diakonoff, İgor M. (1995). "Uzun Menzilli Dilsel İlişkiler: Kültürel Aktarım mı, Akraba mı?" (PDF) . Anadil Bülteni . 24 : 34-40.
9. Kallio, Petri. "XXI. Hint-Avrupa'nın Ötesinde". Klein'da Jared; Yusuf, Brian; Fritz, Matthew (ed.). Karşılaştırmalı ve Tarihsel Hint-Avrupa Dilbilimi El Kitabı . De Gruyter Mouton. s. 2285–2286.
10. Joseph Karst, Ph. D, 1. «Origines mediterraneae. Die vorgeschichtlichen Mittelmeervölker nach Ursprung, Schichtung ve Verwandtschaft. Ethnologisch-Linguistische Forschungen». Heidelberg, 1931, s. 85.; 2.
11. Wilhelm, Gernot (1982). Grundzüge der Geschichte der Hurrite. Darmstadt. ISBN'si 3-534-08151-X.
12. «Aleksandrova NV, Ladynin IA, Nemirovskiy AA, Yakovlev VM Drevniy Vostok. Uchebnoye posobiye dlya vuzov.». 2008. s. 371. ISBN'si 978-5-17-045827-1.
13. Jaimoukha, Amjad (2004-11-10). Çeçenler. ISBN'si 9780203356432.
Hazırlayan: Kadir Ebrek

TEREF