Zagros Dağları’nın sert yamaçlarından Mezopotamya’nın bereketli alüvyon ovalarına uzanan coğrafya, insanlık tarihinin sıfır noktası olduğu kadar, Türk-Turan halklarının tarihsel ayak izlerinin de en derin olduğu bölgelerden biridir.
Geleneksel tarih yazımı bu bölgeyi genellikle Mezopotamya’nın yerel halklarıyla sınırlandırsa da, son dönem dilbilimsel ve arkeolojik çalışmalar, bölgenin kadim sakinleri ile Turan coğrafyası arasındaki kopmaz bağları gün yüzüne çıkarmaktadır.
​Medeniyetin Beşiğinde Turan Türk İzleri
​Zagros Dağları ve Mezopotamya, sadece birer coğrafi bölge değil; Turan Türk halklarının ana vatanı olan Orta Asya ile Anadolu ve Ön Asya arasındaki en kritik geçiş koridorudur.
Bu bölgedeki Türk varlığı, sadece Selçuklu fethiyle başlayan bir süreç değil, binlerce yıl öncesine dayanan proto-Türk kültürüyle ilişkilidir.
​1. Sümerler ve "Kenger" Meselesi
​Mezopotamya denilince akla gelen ilk medeniyet olan Sümerlerin kökeni üzerine yapılan tartışmalar, Türk-Turan tezinin temel taşlarından birini oluşturur. Ünlü Sümerolog Muazzez İlmiye Çığ ve pek çok yabancı araştırmacı (örneğin Fritz Hommel), Sümer dilindeki eklemli (agglutinative) yapının ve "Tanrı-Dingir", "Yer-Yer", "Güneş-Utu" gibi kelime benzerliklerinin tesadüf olamayacağını belirtir.
Sümerlerin kendilerine "Kenger" demesi ile Orta Asya’daki Kenger (Kanglı) boyu arasındaki paralellik, bu göç yolunun Orta Asya’dan Zagroslar üzerinden Mezopotamya’ya Türk boylarının uzandığını destekler.
​2. Zagrosların Kadim Halkları: Gutiler ve Lulubiler
​Zagros Dağları’nda yaşamış olan Gutiler ve Lulubiler, bölgenin yerli savaşçı halkları olarak bilinir.
Birçok tarihçi, Gutilerin yönetim biçimleri ve sosyal yapıları nedeniyle "Proto-Türk" bir karakter taşıdığını bildirir.
Özellikle Akkad İmparatorluğu'na son veren bu dağlı halkların bıraktığı onomastik (isim bilimi) veriler, Altay dilleriyle akrabalık kurmaya olanak tanımaktadır
​3. Ortaçağ ve Oğuz Göçleri
​Malazgirt öncesinde de bölgeye sızan Türkmen boyları, Zagros Dağları’nı bir kale gibi kullanarak Mezopotamya içlerine kadar nüfuz etmiştir.
Bugün Irak ve İran sınırları içinde kalan Kerkük, Erbil, Musul ve Zagros eteklerindeki yerleşim birimleri, bu kadim Türk göçlerinin günümüze ulaşan canlı miraslarıdır.
​Jeopolitik ve Kültürel Süreklilik
​Zagroslar, Turan dünyası için sadece bir set değil, aynı zamanda bir yayladır.
Türklerin binlerce yıllık "yaylak-kışlak" kültürü, Zagros Dağları ile Mezopotamya ovaları arasındaki coğrafi bütünlükte hayat bulmuştur.
Bu bölge, Türklerin yerleşik hayata geçtiği ancak bozkır karakterini de koruduğu bir sentez alanıdır.
​Önemli Not: Turan kavramı, sadece bir ırkı değil; ortak dil yapısına, benzer mitolojik ögelere ve hayvancılığa dayalı göçebe/yarı-göçebe yaşam tarzına sahip ,soy olarak Türk halklar birliğini temsil eder.
Zagros-Mezopotamya hattı, bu birliğin batıdaki en güçlü kalesidir.
​
​Muazzez İlmiye Çığ – Sümerliler Türklerin Bir Koludur: Sümer ve Türk dilleri arasındaki yapısal benzerlikleri inceleyen temel eser.
​Fritz Hommel – Hundert Sumerisch-Türkische Wortvergleichungen: Sümer ve Türk dilleri arasındaki 100 ve fazlasını kelimelik karşılaştırmayı içeren akademik çalışma.
​Zeki Velidi Togan – Umumi Türk Tarihine Giriş: Orta Asya’dan Ön Asya’ya göç yollarını ve proto-Türk halklarının yerleşimlerini detaylandırır.
​Osman Nedim Tuna – Sümer Dili ile Türk Dili Karşılaştırması: Dilbilimsel veriler ışığında Sümercenin Türk dili ile akrabalığını kanıtlamaya yönelik akademik inceleme.
​Taha Baqir – Introduction to the History of Ancient Civilizations: Mezopotamya halklarının kökenleri üzerine tarafsız bir bakış açısı sunan arkeolojik kaynak.
Hazırlayan Türkü Turan
TEREF