Məşhur incəsənət tarixçisi Güzel Valeyeva-Süleymanova Mixail Qorelikin Kazan papağının tatar mənşəli olmadığı nəzəriyyəsini təkzib edib və arqumentlərini ətraflı elmi nəşrdə təqdim edib. "Milliard Tatar" Güzel Fuadovnanın məqaləsini dərc edir və uzunluğuna görə onu iki hissəyə bölür.
Rus çarlarının əsas reqaliyası - məşhur Monomax papağı - rəsmi muzey təsvirlərində uzun müddət Bizans əsəri kimi qeyd olunub. Lakin ornamentlərin, filiqran texnikalarının və Simferopol xəzinəsi və Bulqar antikvarları ilə arxeoloji paralellərin təhlili fərqli bir mənzərə yaradır. Tədqiqatçı Güzel Valeyeva-Süleymanova tacın Qızıl Orda zərgərləri tərəfindən yaradıldığını, əvvəlcə qadın tacı olduğunu (asma taclar və lələklər üçün yuva ilə) və Moskva knyazlarına Xan Özbəkin bacısı Konçakadan evlilik və ya miras yolu ilə gəldiyini israr edir. Bu məqalənin birinci hissəsində əfsanələr araşdırılır, onları arxeoloji dəlillərlə müqayisə edilir və papağı xaçsız, lakin yellənən asqılarla görən Baron Herberşteynin ifadələri təqdim olunur.
Gəlin bu mövzuda apardığımız araşdırmaların nəticələrini təqdim edərək Monomax papağının mənşəyini daha ətraflı araşdıraq. Artıq qeyd etdiyimiz kimi, onun ilk qeydinə İvan Kalitanın miras qalmış əmlakı arasında, yəni 1340-cı illərdə rast gəlinir. III Vasilinin hakimiyyəti dövründə papağın Bizans imperatoru Konstantin Monomax tərəfindən Kiyev knyazı Vladimir Monomaxa hədiyyə olaraq göndərildiyi barədə bir əfsanə ortaya çıxdı (11). Lakin Konstantin Vladimir knyaz olmamışdan 50 il əvvəl vəfat etmişdi və T. Vernadski kimi alimlərin 1953-cü ildə Amerikada nəşr olunmuş "Monqollar və Rus" əsərində yazdığına görə, bu əfsanə, əslində olduğu kimi, Rusiya çarlarının hakimiyyəti Qızıl Orda xanlarından deyil, Bizans imperatorlarından miras aldıqları nəzəriyyəsini dəstəkləmək üçün yaranmışdır.(12) Bu nəzəriyyə o dövrün Avropa diplomatları tərəfindən ciddi qəbul edilməmişdi və onların fikri tarixi ədəbiyyatda qorunub saxlanılmışdır. Amerikalı alim T. Vernadski Monomax papağının I İvana 1312-ci ildən 1342-ci ilə qədər hökmranlıq etdiyi bilinən Xan Özbək tərəfindən verildiyini irəli sürmüşdür.
N.P. Kondakovun 1896-cı ildə nəşr olunmuş "Rus xəzinələri" əsəri ilə başlayan rus tarixşünaslıq ənənəsi(13) bu papağın Bizans mənşəli olması nəzəriyyəsini dəstəkləyirdi. Lakin bu fikir sonrakı tədqiqatçılar, məsələn, 1906-cı ildə A.A. Spitsyn (14) tərəfindən etirazla qarşılandı və onlar papağı monqol dövrünə aid etdilər. Papağın aid edilməsi ilə bağlı ən ciddi tədqiqat M.G. Kramarovskinin (15) əsəridir ki, Spitsinin fikrinə əsasən, o, onun Bizans mənşəyindən kənar olduğunu açıq şəkildə nümayiş etdirir. Filiqran texnikasının diqqətlə təhlili ona papağı Qızıl Ordanın zərgərlik sənəti nümunələri sırasına daxil etməyə imkan verdi. Kramarovski Krımı və 14-cü və 15-ci əsrin əvvəllərinə aid Volqaboyu şəhərlərini (16) Qızıl Orda filiqran məktəbinin inkişaf etdiyi mərkəzlər hesab edir.
Ətraflı: https://milliard.tatar/.../sapka-monomaksa-okazalas-ne...
Milyard tatar
TEREF