Türkler tarihleri boyunca devletleriyle yürüyen bir millet olmuşlardır. Hunlar, Kök Türkler, Uygurlar, Karahanlılar, Gazneliler, Selçuklular ve Osmanlılar, tarihi seyirde kurulmuş önemli siyasi teşekküllerdir.
Türk boyları bu teşkilatlanmanın ana unsuru ve taşıyıcısı olmuştur. İlgili boylar genel geçer ifadeyle, Oğuzlar adıyla anılmaktadır.
Türk dünyasında boylar birliği olarak karşımıza çıkan Oğuzlar yapılanmaları ile devletler ve beylikler, kurmuş bütün bu Türk devlet teşkilatlanmalarında kurucu ve taşıyıcı bir unsur olarak karşımıza çıkmaktadırlar.
Bunun yanında Türk devletlerinin yıkılmalarında da rol oynadıklarını görmekteyiz. Hunlardan başlayarak, Kök Türkler, Uygurlar, Bulgarlar, Oğuz Yagbular, Selçuklular, Karamanoğulları, Osmanlılar, Akkoyunlu ve Karakoyunlular devletlerinde Oğuzlar farklı boy adları ile kaynaklarda zikredilmektedir.
İslam öncesi ve sonrasında inanç bakımından farklılık gösterseler de efsanelerde Oğuz Kağan ve oğulları özellikle İslam sonrasında 24’lü bir aritmetik- çıkaralım teşkilatlanmayla anılmışlardır.
Nitekim Oguzlar, 24 boy hâlinde yasamaktaydılar ve bu boy yapılarını her gittikleri yere taşımışlardır. Gittikleri yerlerde, Bozok, Bayat, Bayındır, Afşar, Begdili, Kayı, Iğdır...v.b... gibi boy isimlerine bağlı olan aşiret, oymak isimlerinide yaşatmışlardır.
Bugün Anadolu'da bu isimleri, yerleşim yerleri aşiret isimleri ve soy adları olarak duymaktayız.
Anadoluda kurulan, zamanla 3 kıtaya, 50 dan fazla devlete hükmeden, en büyük ve uzun ömürlü Osmanlı Türk Devleti Osmanoğulları Oğuzların Kayı boyundan olup kendilari gibi yine Kayı boyundan Çandaroğullarının desteğiyle kurulmuştur.
Fatih ile çandarlı arasında yaşanan Çandarlı Halil paşanın öldürülmesiyle sonuçlanan döneme kadar, Çandarlılar Osmanlı içinde idari anlamda önemli bir söz sahibi olmuşlardır. Çandarlıoğullarının saat dışı edilmesiyle Osmanlıların Türklükten uzaklaştığı öne çıkan fikirler arasındadır.
Selçuklu'dan önce ve sonra kurulan, bütün Oğuz boyları devletleri ve beylikleri zamanla Osmanlı hanedanlığı altında birleşirken, mezhep ve siyasi ayrışımyarın getirdiği sorunlar yüzünden bugünkü, Azerbeycan ve İran coğrafyasında varolmuş olan, Şah İsmal'in Safevi Devleti ile hiçbir zaman birleşim yaşanmanmamıştır.
İslam öncesi dönemde hem Orhun abidelerinde hem de Çin kaynaklarında karşımıza çıkan Oğuzlar Üç Oğuzlar, Altı Oğuzlar, Dokuz Oğuzlar, On Oğuzlar veya Ogurlar olarak kaydedilmiştir.
Özellikle Orhun abidelerinde sosyal bünyede etkili olduğunu gördüğümüz bu boylar devletin sarsılmasında da tesirlerinin bulunduğu tarihi bir vakıadır.
İslâm öncesinde Oğuz Kağan ve oğulları etrafında anlatılan destan İslam sonrasında önce Kaşgarlı Mahmud’un Divan-ı Lügatü’t- Türk’ünde sonra Reşidüddin’in Câmiu’t-Tevarih’inde daha sonra da Yazıcızade Ali’nin Tevarih-i Al-i Selçuk’unda ele alınıp eserlere girmiştir.
Oğuzların ilk anayurdu ormanlik Otüken bölgesiydi. Oğuz destanına göre Oğuz Han'ın Günhan, Ayhan, Yıldızhan, Gökhan, Dağhan ve Denizhan adlı 6 çocuğu vardi. Bunlardan her birinin dörder çocuğu oldu. Oğuz boylarını oluşturan bu 24 çocuğun adları şudur :
- Günhanoğulları : Kayı, Bayat, Alkaevli, Karaevli (totemleri şahin);
- Ayhanoğulları : Yazır, Doger, Dodurga, Yaparlı (totemleri kartal).
- Yildizhanoğullari:ı : Avşar, Kızık, Begdili, Kargın (totemleri tilki);
- Gôkhanoğuulları : Bayındır, Peçenek, Çavuldur, Çepni (totemleri kurt);
- Dağhanoğulları : Salur, EYmür, Alayuntlu, Yüregir (totemleri kılıç);
- Denizhanoğulları : Iğdır, BÜÿgdüz, Ytva, Kınık (totemleri çakirdoan).
Bu boyların Bozoklar ve Üçoklar olarak ikiye bölünmesi ise daha sonradır. Bu iki ana kol arasında çıkan anlaşmazlıklar, Oğuzların dağılmasına sebep olmuştur.
Hun Devleti yıkıldıktan sonra 552 yıllarında, diğer Türk toplumlarıyla birleşerek Kök Türk devletini kurmuşlardır.
630'da ilk Kök Türk devletinin zayıflayıp Çin kontrolü altına girmesiyle tekrar birleşmeye başlamışlarsa da İkinci Doğu Kök Türk Devleti kurulunca fazla direniş gösteremeden 744'de tekrar ykıldılar.
742'de Uygurlar, Karluklar ve Basmiller'le birlikte, 9 Oğuz (Toquz Oyuz) budu altında 7 ve 9. yüzyılların ortaları arasında yaklaşık 2 yüzyıl boyunca var olan bir Türk imparatorluğunda yer almak İstediler ama en başında anlaşamayıp, Altay Dağları’ndan batıya hareket ettiler.
Sibirya stepleri üzerinden kitleler halinde Maveraünnehre gelen Oğuz aşiretleri burada Oğuz Yagbu Federasyonunu kurdular, yaşayan Peçenekleri yaklaşık 100 yıl süren savaşlardan sonra Batı’ya göç etmek zorunda bıraktılar.
750 yılında, Oğuzların bir kısmının Seyhun etrafına kentler kurup buralarda yerleştiler ve kendi aralarında Oğuz Yagbu adındaki konfederasyonu oluşturdular.
Oğuz Yagbuların bir kısmı zamanla, başta Selçuklu devleti olmak üzere, Harzemsahlar, Osmanli, Akkoyunlu, Karakoyunlu, Safeviler gibi pek çok Türk devletini ve beylikleri kurdular.
Bunun yanında, Peçenekleri önlerine katarak, dogu Avrupa’ya yönelen bir kısım Oğuzlar, kalabalik Oğuz kütlelerinin bir kısmını oluşturmaktadır. Bunlar Batı kaynaklarında a Uz veya Guz seklinde adlandırılmışlardır.
Ruslar ise bunlara dogrudan Türk adını vermişlerdir. Peçeneklerin ardından ileri hareketlerine devam eden Oğuzların (Uzlar) büyük bir kısmı 1064 yılında Tuna’yı geçerek Balkanlara geçtikleri hâlde, diger bir kısmı da bugünkü Ukrayna’nın güneyine yerleşmişlerdir. Bunlardan bir kısmı Karakalpak adıyla bilinecektir .
11.inci yüzyıl ortalarında Balkanlarda yurt tutan Uz topluluklarının bir bölümü Vardar odasındaki başka Türk unsurlarla karışarak, buranın tam bir Türk yurdu olmasını sağlamışlardır. Uzlar’ın kalan kısmı Dobruca’da yerleşerek, bugünkü Gagauzlar’ın temelini oluşturmuşlardır.
Oğuz Türklerinin 800 yıllarından 1600 yılları arasında kurmuş oldukları devletler ve beyliklerle, Horasan'dan Fırat Irmağı'na ve Kafkas Dağları'ndan Umman Denizi'ne kadar uzanan topraklarda egemen olmuşlar. Bu çağlar Türk boylarının birbiri ile yaşadıkları en meşhur mücadelelere sahne olmuştur
Özellikle 16. yüzyıl, Türklerin birbiri ile olan mücadelelerinin en meşhurlarının yaşandığı yüzyıldır diyebiliriz.
Akkoyunlular’ın Şah İsmail’in (d. 1487 - ö. 1524). 1501 ve 1736 yılları arası var olan Safevileri ile olan mücadelesi ve yine Safevilerin Osmanlılar ile olan mücadelesi tarih içerisinde akıllara kazanan savaşlar olmuştur.
Son olarak Osmanlılar ve Safeviler ile uzun süre daha savaşlar yaşanacak, neticesinde bugünkü İran sınırımızı teşkil ettiğimiz Kasr-ı Şirin 17 Mayıs 1639 imzalanacaktır.
Oğuz Dilleri :
Diğer Türkç dilleri gibi Ural Altay dilleri içinde Altay koluna giren Oğuz dili grubu, 150 milyondan fazla insan tarafından konuşulmaktadır..
Oğuz boyu Türk coğrafyasının güneybatısında bulunduğundan Oğuzca aynı zamanda Güneybatı grubu Türk lehçeleri olarak da adlandırılır.
İslâm tarihçilerinin eserlerinde Oğuzlar Türkmen ismiyle de anıldığı için Oğuzca ile Türkmence aynı lehçeyi ifade etmektedir.
Günümüzde çoğu yazı dili haline gelmiş olan Oğuz lehçeleri şunlardır:
Türkiye Türkçesi, Azerbeycan Türkçesi, Türkmence, Gagauzca, Irak’ta Türkmen diye anılan Türkler’in lehçesi, İran’ın Horasan bölgesinde konuşulan ve henüz yazı dili olmayan Horasan Türkçesi, Fars eyaletinde konuşulan Kaşkay Türkçesi ile diğer bazı Oğuz oymaklarının ağızları.
Osmanlı Devleti’nin hâkim olduğu, bugün Ortadoğu ve Balkan ülkelerinde kalan bölgelerdeki Türkçe ağızların çoğu da Oğuzca kapsamına girer.
Türkler’in ilk ortak yazı dili olan Göktürkçe’nin bünyesinde bazı Oğuzca unsurlar tesbit edilebilse de 9.uncu ve 10.uncu yüzyıllardaki Oğuzca hakkında bilgi bulunmamaktadır.
Kâşgarlı Mahmud, Dîvânü lugāti’t-Türk’te zamanının en gelişmiş edebî dili olan Karahanlı (Hâkāniye) Türkçesi’ni esas almış, yeri geldikçe öteki Türk lehçelerine değinmiş, Oğuzca özelliklere ve kelimelere de yer vermiştir.
Dîvânü lugāti’t-Türk’te Karahanlı Türkçesi’nden farklı söyleyişler için gösterilen 405 örnek kelimeden Oğuzca olanların sayısı 226’dır. Bu örneklerin ve Selçuklular döneminde Anadolu’da eser verenlerin Horasan asıllı olmaları dikkate alındığında Anadolu’da Oğuzca’nın yazı dili haline gelmeden önce Horasan kültür çevresinde bir hazırlık devresi geçirdiği söylenebilir.
Orhan Mutlu