Boarık Hatun, 6. yüzyılda Karadeniz’in kuzeyi ve Kafkaslar bölgesinde çok güçlü bir tampon devlet kuran Sabar (Sibir) Türklerinin hükümdarıdır. Eşinin ölümünün ardından yüz bin kişilik devasa bir bozkır ordusunun başına geçen bu asil lider, dönemin en büyük küresel güçleri olan Doğu Roma (Bizans) ve Sasani İmparatorlukları arasındaki dengeleri tek başına değiştirmeyi başarmıştır. Bu çalışma, Boarık Hatun’un hükümdarlık dönemini, askeri gücünü, yürüttüğü akılcı dış politikayı ve İskitlerden ayrılan tarihi yönlerini bir bütünlük içinde ele almaktadır.
1. Tahta Geçişi ve Sabar Devlet Yapısı
Sabarlar (Sabirler), MS 5. ve 6. yüzyıllarda Kafkasya ve İdil (Volga) boylarında hüküm sürmüş, bugünkü "Sibirya" ismine de kaynaklık etmiş savaşçı bir Türk boyudur. 6. yüzyılın ilk çeyreğinde Sabar tahtında oturan Balak Han’ın (Belek Han) 520 yılı civarında vefat etmesi, devlette ani bir otorite boşluğu yaratmamıştır. Sabar devlet meclisi ve töresi uyarınca, henüz küçük yaşta iki oğlu bulunan Balak Han'ın eşi Boarık Hatun, devletin yegane hakimi ve kraliçesi (Bizans kaynaklarındaki ifadesiyle "Regina") ilan edilmiştir.
2. Askeri Gücü ve 100 Bin Kişilik Ordu Örneği
Eski Türk kültüründe kadının muharip niteliği, ünlü seyyah İbn Fadlan’ın seyahatnamelerinde "Türk kadınları erkekler gibi muharebe eder, at üzerine sıçrayarak biner ve kolları son derece kuvvetlidir" ifadeleriyle açıkça tespit edilmiştir. Boarık Hatun, bu genetik ve kültürel savaşçılığın en üst komuta kademesindeki temsilcisidir. Tarihi kayıtlara göre Boarık Hatun, bizzat komuta ettiği 100.000 kişilik bir süvari ordusuna sahipti.
Dönemin küresel askeri ölçeğini anlamak adına şu karşılaştırma hayati bir örnektir: O dönemde koskoca Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu'nun toplam merkez ve saha ordusu yaklaşık 40.000 - 50.000 askerden oluşmaktaydı. Boarık Hatun’un tek başına Bizans ordusunun iki katı büyüklükte bir gücü mutlak bir disiplinle sevk ve idare etmesi, onun askeri otoritesinin ve stratejik dehasının en büyük kanıtıdır.
3. Doğu Roma - Sasani Dengesi ve İttifak Diplomasisi
Sabarlar coğrafi olarak batıda Doğu Roma, doğuda ise Sasani İmparatorluğu arasında kritik bir tampon bölgede yer alıyordu. 527-528 yıllarında Doğu Roma ile Sasaniler arasındaki savaşlar şiddetlendiğinde, her iki süper güç de gözünü Boarık Hatun'un askeri gücüne dikmişti. Sasaniler, Doğu Roma’ya karşı savaşmak üzere Boarık Hatun'dan acil askeri destek talep etti.
Ancak dönemin en zeki ve güçlü Bizans imparatorlarından biri olarak kabul edilen I. Justinianos, Boarık Hatun'un ordusunun karşısında duramayacağını çok iyi biliyordu. Justinianos, Sabar kraliçesini karşısına almak yerine onunla müttefik olmayı seçti. İmparator; doğrudan bir para teklifinin hakaret sayılabileceği endişesiyle, Boarık Hatun’un asaletine ve ihtişamına uygun son derece kıymetli ziynet eşyaları, altın süslemeli giysiler ve diplomatik hediyeler gönderdi. Boarık Hatun, bu akıllıca hamleyi lehine çevirerek 528 yılında Doğu Roma ile resmi bir askeri ittifak kurdu. Böylece bozkırın askeri gücünü, saray diplomasisiyle birleştirerek halkının refahını ve devletinin sınır güvenliğini koruma altına aldı.
4. İskit Kraliçeleriyle Farkı
Boarık Hatun sıklıkla Tomris Hatun ile karıştırılsa da iki isim arasında neredeyse 1000 yıllık bir zaman dilimi ve tamamen farklı siyasi coğrafyalar bulunmaktadır. Tomris Hatun Milattan Önceki çağlarda (MÖ 6. yüzyıl) İskit-Massaget birliğini yönetmişken, Boarık Hatun Milattan Sonra (MS 6. yüzyıl) geç antik çağ ve erken orta çağ dünyasında Sabar Türklerine liderlik etmiştir. Ortak noktaları ise Türk kadınının devlet başkanı ve başkomutan olabileceğini tüm dünyaya göstermiş olmalarıdır.
Boarık Hatun, dünya tarihinin gördüğü en kudretli, karizmatik ve askeri dehası yüksek kadın liderlerden biridir. Eşinin vefatı sonrasında devlet meclisinin güvenini kazanarak tahta çıkması, çağdaşı olan Avrupa ve Asya medeniyetlerinde kadının adı dahi anılmazken Türk töresinin kadına verdiği yüksek değeri gözler önüne sermektedir. Yönettiği 100 bin kişilik devasa orduyla Bizans ve Sasani imparatorluklarına diz çöktüren, imparatorları kendisine diplomatik hediyeler göndermeye mecbur bırakan bu Sabar kraliçesi, bozkırın sadece kaba kuvvetle değil, yüksek bir siyasi akılla da yönetilebileceğini ispatlamıştır. Sonuç olarak Boarık Hatun, İskit tarihinin bir parçası değil; doğrudan doğruya Sabar/Sibir Türk tarihinin altın sayfalarını süsleyen, Türk kadınının bağımsızlık ve yönetim gücünün ebedi bir sembolüdür.
KAYNAKLAR
Boarık Hatun ve Sabar (Sabir) Türkleri hakkındaki bilgiler, dönemin Bizans (Doğu Roma) kronikleri ile çağdaş Türk tarihçilerinin metodolojik çalışmalarına dayanmaktadır:
Malalas (İoannis Malalas Kroniği): 6. yüzyıl Bizanslı tarihçi. Boarık Hatun’un (kaynakta Boareks/Boa) Balak Han’ın ölümünden sonra tahta geçişini, iki küçük oğlunu ve Bizans ile kurduğu ilişkileri aktaran en birincil çağdaş kaynaktır.
Kafesoğlu, İbrahim (2007). Türk Milli Kültürü, Ötüken Neşriyat, İstanbul. (Sabarların etnik kökeni, sosyal yapısı ve Boarık Hatun’un 100 bin kişilik ordusu ile Türk devlet geleneğindeki yeri detaylandırılmıştır).
Turan, Osman. Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi, Ötüken Neşriyat, İstanbul. (İslamiyet öncesi Türk devletlerinde Hatunların diplomatik ve askeri rolleri, egemenlik anlayışları incelenmiştir).
Prokopios (Procopius): Bizans’ın Savaşları (De Bellis). (Bizans-Sasani savaşlarında Kafkasya’daki Sabar Türklerinin askeri rollerini ve uyguladıkları yüksek savaş teknolojilerini anlatan dönem kaynağı).
İbn Fadlan Seyahatnamesi: Türk boylarında kadının toplumsal, askeri ve idari fonksiyonlarına dair sosyolojik gözlemler sunan temel kaynak
Yeliz Kılıçaslan