1969 yılında Kazakistan’ın Almatı şehri yakınlarındaki Esik Nehri kenarında yürütülen kazılarda, arkeoloji dünyasını sarsan bir keşif yapılmıştır. MÖ 5. veya 4. yüzyıla tarihlenen Esik Kurganı’ndan çıkarılan ve binlerce altın plakadan oluşan zırh, "Altın Elbiseli Adam" olarak adlandırılmıştır. Bu muazzam buluntunun en dikkat çekici ve görkemli parçasını ise yaklaşık 65-70 santimetre yüksekliğindeki törensel konik başlık (külah) oluşturmaktadır. Bu başlık, sıradan bir savaşçı giysisi olmanın ötesinde, İskit Türkleri topluluğunun etnik kimliğini, egemenlik anlayışını, toplumsal hiyerarşisini ve evren tasavvurunu yansıtan paha biçilemez bir semboldür. Üzerindeki her bir altın levha, bozkır medeniyetinin inanç dünyasına açılan sanatsal ve dini birer kapı niteliğindedir.
Avrasya bozkırlarında hüküm süren konar-göçer toplulukların sanatı, doğayla ve hayvanlar alemiyle iç içe gelişmiştir. "Avrasya Hayvan Üslubu" olarak adlandırılan bu sanat akımının en seçkin örneklerini barındıran başlık, bünyesinde derin kozmolojik, siyasi ve etnik anlamlar barındırır. Bu anlamları ayrıntılı örneklerle şu şekilde sınıflandırmak mümkündür:
Etnik Kimlik ve Savaşçı Geleneği:
Antik Eskiçağ kaynakları incelendiğinde, bozkır kavimlerinin giyim kuşam tarzlarına göre isimlendirildiği görülür. Örneğin; Pers Kralı Darius dönemine ait ünlü Behistun Yazıtları'nda ve Persepolis kabartmalarında, bozkır kavimlerinin bir kolu doğrudan "Saka Tigrakhauda" yani "Sivri Başlıklı Sakalar" olarak nitelendirilmiştir. Görselde yer alan bu sivri ve yüksek konik tasarım, antik metinlerde tasvir edilen başlık formuyla birebir uyuşmaktadır. Bu durum, başlığın İskit Türkleri toplumunun etnik kimliğini ve bağımsız savaşçı ruhunu temsil eden ulusal bir simge olduğunu somut bir şekilde kanıtlamaktadır.
Kozmolojik Yapı ve Dünya Ağacı Tasavvuru:
Başlığın göğe doğru daralarak yükselen dik yapısı, Şamanistik bozkır mitolojisinde yeryüzü, yeraltı ve gökyüzünü birbirine bağladığına inanılan "Dünya Ağacı" (Hayat Ağacı) ya da kozmik dağ modelidir. Başlığın gövdesine işlenen motifler bu evren katmanlarını net bir şekilde betimler: Başlığın alt kısmında yeryüzünü temsil eden ağaç kökleri, dağlar ve bitki figürleri yer alırken; orta ve üst kısımlarda dallara tünemiş kuşlar ve göksel varlıklar bulunur. Bu tasarım, başlığı takan hükümdarın veya prensin, evrenin merkezinde durduğunu ve yer ile gök arasındaki kutsal bağı sağladığını simgeler.
Hükümdarlık Gücü ve Mitolojik Hayvan Süslemeleri:
Başlığın üzerinde yer alan hayvan figürleri rastgele seçilmemiş, her birine siyasi ve dini güç atfedilmiştir:
Kanatlı Atlar (Grifonlar):
Başlığın ön kısmında belirgin bir şekilde göze çarpan göğe yükselen kanatlı at figürleri, hükümdarın kut (ilahi egemenlik yetkisi) aldığını ve soyunun göksel/tanrısal bir kökene dayandığını simgeler. At, İskit Türkleri için hızı ve gücü temsil ederken, kanat motifi bu gücü ilahi boyuta taşır.
Dağ Keçisi ve Geyik:
Başlığın farklı noktalarına serpiştirilen dağ keçisi (Ög) ve geyik figürleri, bozkır kültüründe liderliğin, özgürlüğün, çevikliğin ve Tanrı'ya yakınlığın sembolüdür. Yüksek dağ zirvelerinde yaşayan bu hayvanlar, hükümdarın halkına rehberlik etme ve onları en yüksek mertebeye ulaştırma gücünü sembolize eder.
Oklar ve Yaylar:
Başlığın tepe noktasına doğru uzanan dört adet ok işareti, hükümdarın dünyanın dört bir yanına (dört cihana) hükmetme iddiasını ve askeri dehasını temsil eden siyasi sembollerdir.
Esik Kurganı'ndan çıkarılan bu törensel başlık, bozkır insanının gelişmiş metal işleme teknolojisini, estetik zevkini ve köklü inanç sistemini günümüze taşıyan en önemli arkeolojik vesikalardan biridir. Başlık üzerindeki kozmolojik semboller, hayvan üslubu figürleri ve sivri konik tasarım, İskit Türkleri medeniyetinin evren tasavvurunu ve hükümdarlık kültünü en somut haliyle ortaya koymaktadır. Bu sembolik ögeler ve sanatsal süreklilik, sonraki yüzyıllarda Asya Hun, Göktürk ve Uygur gibi köklü devletlerin devlet geleneğinde, mezar kültüründe ve sanat tarzında da aynen yaşatılmıştır. Başlık, Pers kaynaklarındaki "Sivri Başlıklı Sakalar" ifadesinin altına vurulmuş altın bir mühür niteliğindedir.
KAYNAK
Memiş, Ekrem. "İskitlerin Tarihi", Çizgi Kitabevi, Konya, 2005
Yeliz Kılıçarslan
Bahtiyar Aydın