Qarabağın və onun mədəni mərkəzi olan Şuşa şəhərinin tarixi uzun illər boyu təkcə elmi müzakirələrin mövzusu deyil, həm də siyasiləşdirilmiş yozumların meydanı olmuşdur. Cənubi Qafqazda əsrlər boyu baş verən bir çox proseslər sonradan müasir milli təsəvvürlərin prizmasından qiymətləndirilmiş, bu isə mürəkkəb tarixi mənzərənin təhrif olunmasına gətirib çıxarmışdır.
Bununla belə, demoqrafik proseslərin, kilsə siyasətinin, toponimikanın və Rusiya imperiyasına aid sənədlərin təhlili tamam başqa və daha mürəkkəb reallığı ortaya qoyur. Qarabağda müasir erməni mövcudluğunun tarixi bir-biri ilə bağlı bir neçə prosesdən formalaşmışdır: yerli alban xristian əhalisinin əhəmiyyətli hissəsinin erməni-qriqorian kilsə mühitində tədricən assimilyasiyası, eləcə də XIX əsrdə Rusiya-İran və Rusiya-Osmanlı müharibələrindən sonra erməni əhalisinin bölgəyə kütləvi şəkildə köçürülməsi.
1. Alban təməli və dini kimlik transformasiyası
Əsrlər boyu Qarabağın xristian əhalisinin mühüm hissəsini Qafqaz albanları — Şərqi Qafqazın qədim xalqı təşkil etmişdir. Onların öz dövlətçilik ənənələri, kilsə sistemi və zəngin mədəni irsi olmuşdur. Qafqaz Albaniyası müasir milli dövlətlərin yaranmasından çox əvvəl bölgənin ən mühüm xristian mərkəzlərindən biri idi.
Orta əsr Qafqaz tarixini araşdırarkən nəzərə almaq lazımdır ki, həmin dövrdə dini mənsubiyyət çox vaxt müasir etnik anlayışlardan daha böyük rol oynayırdı. “Erməni” termini bir sıra hallarda sırf etnik anlayışdan çox Erməni-Qriqorian kilsəsinə mənsubiyyəti ifadə edirdi.
Başlanğıcda müxtəlif xristian qruplarını birləşdirən dini icma mövcud idi. Həmin dini mühitin nüvəsini təşkil edən haylar zamanla öz adlarını Eçmiədzinin dini təsiri altında olan digər xristian icmalarına da yaydılar.
Bu proses nəticəsində Qarabağın alban xristian əhalisinin mühüm hissəsi tədricən öz dil və mədəni kimliyini itirməyə başladı. İbadətlər qədim erməni dilində aparılır, dini və yazılı ənənə isə erməni-qriqorian ruhaniliyinin nəzarətinə keçirdi. Zaman keçdikcə bir çox alban nəsilləri və məlik sülalələri xarici müşahidəçilər tərəfindən “erməni” kimi qəbul edilməyə başladı, halbuki onların daha qədim kökləri məhz Qafqaz Albaniyası ilə bağlı idi.
Dini mənsubiyyət getdikcə etnik kimliyi əvəz etməyə başladı. Əvvəllər dini icma olan struktur sonradan vahid milli birlik kimi qəbul edildi. Qarabağın alban əhalisinin mühüm hissəsinin erməniləşdirilməsi məhz bu kilsə strukturu vasitəsilə baş verdi.
Məhz buna görə Qarabağın tarixi “əvvəldən erməni” və ya “əvvəldən azərbaycanlı” kimi primitiv sxemlərə sığmır. Söhbət bölgənin əsrlər boyu davam etmiş mürəkkəb dini, mədəni və siyasi transformasiyasından gedir.
2. Toponimika tarixi qatların şahidi kimi
Bölgənin tarixi yaddaşının ən davamlı şahidlərindən biri onun toponimikasıdır. Coğrafi adlar dövlətləri, müharibələri və əhali dəyişikliklərini geridə qoyaraq əvvəlki mədəni dövrlərin izlərini qoruyub saxlayır. Torpağın dili fərmanlarla və ya sonrakı siyasi yozumlarla silinə bilməz.
Qarabağın və ətraf ərazilərin bir çox qədim adları erməni dili ilə bağlı olmayan mənşəyə malikdir. Tədqiqatçılar bir sıra toponimlərdə Qafqaz-alban və udin dil qatlarına aid elementlərin mövcudluğunu dəfələrlə qeyd etmişlər.
Eyni zamanda Qarabağın coğrafi adlarının böyük hissəsi türk mənşəlidir. Bu, çayların, dağların, yaşayış məntəqələrinin və tarixi bölgələrin adlarına da aiddir. “Qarabağ” adı türk mənşəlidir və “Qara bağ” və ya “Böyük bağ” kimi izah olunur. “Şuşa” adı da ənənəvi olaraq türk dil ənənəsi və saf, təmiz hava anlayışları ilə əlaqələndirilir.
Xüsusilə vacib məqam ondan ibarətdir ki, XIX əsrdə bölgənin demoqrafik balansı dəyişsə belə, bir çox türk mənşəli toponimlər qorunub saxlanılmışdır. Bu isə köçürmə proseslərinin artıq formalaşmış yerli adlar və mədəni orientirlər sistemində baş verdiyini göstərir.
Toponimika təkbaşına bütün tarixi mübahisələri həll edə bilməz, lakin o, bölgənin hansı mədəni və dil qatları tərəfindən formalaşdırıldığını göstərən mühüm sübut olaraq qalır.
3. 1836-cı il və Alban katolikosluğunun ləğvi
Qarabağın xristian əhalisinin tarixində dönüş nöqtələrindən biri imperator I Nikolayın 1836-cı ildə imzaladığı və Alban katolikosluğunu rəsmi şəkildə ləğv edən fərman oldu.
Həmin dövrdə Rusiya imperiyası Qafqazdakı mövqelərini möhkəmləndirməyə və Erməni-Qriqorian kilsəsini bölgədə imperiya siyasətinin daha mərkəzləşdirilmiş dayağına çevirməyə çalışırdı. Nəticədə Alban kilsə strukturu tam şəkildə Eçmiədzinə tabe etdirildi.
Bu qərarın çox ciddi nəticələri oldu. Alban kilsə ənənəsinin ləğvi ilə birlikdə alban icmalarının və əlyazma irsinin erməni-qriqorian mühitində tədricən əriməsi prosesi başladı.
Alban məbədlərinə nəzarəti ələ keçirdikdən sonra erməni ruhaniliyi onların alban mənşəyi haqqında yaddaşı ardıcıl şəkildə sıxışdırmağa başladı və əvvəlki kimliyi yeni kilsə-tarixi interpretasiya ilə əvəz etdi.
Çoxsaylı alban yazıları, epiqrafik elementlər və məbəd ənənələrinin xüsusiyyətləri ya məhv edilir, ya da dəyişdirilərək sonradan sırf erməni irsinin bir hissəsi kimi təqdim olunurdu.
Alban monastırlarına nəzarət onların ilkin kimliyinin izlərinin silinməsi ilə müşayiət olunurdu: qədim yazılar məhv edilir, onların yerində isə Qarabağda qədim erməni mövcudluğu təəssüratı yaratmağa xidmət edən yeni erməni mətnləri meydana çıxırdı.
Məhz buna görə bölgənin bir çox qədim xristian abidələri sonradan yalnız “erməni” abidələri kimi təqdim edilməyə başladı, halbuki onların mənşəyi daha mürəkkəbdir və birbaşa Qafqaz Albaniyasının irsi ilə bağlıdır.
Bu mövzu ətrafında bu gün də ciddi elmi və siyasi mübahisələr davam edir. Lakin Alban katolikosluğunun 1836-cı ildə ləğvi faktı tarixi baxımdan mübahisəsizdir və bölgənin xristian əhalisinin kimlik transformasiyasında ən mühüm mərhələlərdən birinə çevrilmişdir.
4. XIX əsrdə demoqrafik dəyişikliklər
Bölgənin transformasiyasının ikinci mərhələsi artıq yalnız dini və mədəni sahə ilə deyil, həm də genişmiqyaslı demoqrafik dəyişikliklərlə bağlı idi.
1828-ci il Türkmənçay müqaviləsindən və 1829-cu il Ədirnə müqaviləsindən sonra Rusiya imperiyası Cənubi Qafqazda fəal köçürmə siyasətinə başladı. Minlərlə erməni ailəsi Qacar İranından və Osmanlı imperiyasından Qarabağ, İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazilərinə köçürüldü.
Bu proses Rusiya məmurları və hərbi administratorları tərəfindən ətraflı şəkildə sənədləşdirilmişdir. Həmin dövrün sənədlərində köçürmələrin təşkil olunmuş xarakter daşıdığı və köçürülən əhaliyə müxtəlif güzəştlərin verildiyi açıq şəkildə göstərilirdi.
1823-cü ilə aid “Qarabağ əyalətinin təsviri” sənədinə görə bölgə əhalisinin əksəriyyətini müsəlmanlar təşkil edirdi. Sonrakı dövrdə isə demoqrafik mənzərə tədricən dəyişməyə başladı.
XIX əsrin sonlarına doğru Qarabağın bir sıra bölgələrində və xüsusilə Şuşada erməni əhalisinin payı əhəmiyyətli dərəcədə artdı. Bu artım təkcə təbii proseslərlə deyil, həm də Rusiya-İran və Rusiya-Osmanlı müharibələrindən sonra həyata keçirilmiş genişmiqyaslı köçürmə siyasəti ilə bağlı idi.
Faktiki olaraq Rusiya imperiyası Cənubi Qafqazın ciddi demoqrafik yenidənqurulmasını həyata keçirdi. Yeni köçürülmüş erməni əhalisi artıq qismən erməniləşdirilmiş alban əhalisinin üzərinə yerləşdirilir və bununla da Qarabağın etnik balansı dəyişdirilirdi.
Məhz XIX əsr bölgənin etnodemoqrafik mənzərəsinin köklü şəkildə dəyişdiyi dövr oldu. Bu cür proseslər təkcə Qarabağda deyil, Qafqazın bir çox digər bölgələrində də baş verirdi.
5. Udinlər Qafqaz Albaniyasının canlı irsi kimi
Bölgənin tarixi irsi məsələsində müasir udin xalqı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Saylarının az olmasına baxmayaraq, udinlər öz dillərinin, mədəniyyətlərinin və Qafqaz-alban keçmişinə dair yaddaşın müəyyən hissəsini qoruyub saxlaya bilmişlər.
Bir çox tədqiqatçılar üçün udinlər qədim alban dünyasının canlı davamlarından biridir. Onların mövcudluğu göstərir ki, Şərqi Qafqazın xristian ənənəsi dərin yerli köklərə malik olmuş və yalnız erməni kilsə tarixi ilə məhdudlaşmamışdır.
Bu gün Alban-udin icması Qarabağın bəzi məbədlərini və monastırlarını öz tarixi irsinin bir hissəsi hesab edir və bu məsələ bölgənin mədəni irsi ətrafında gedən müzakirələrin mühüm hissəsinə çevrilmişdir.
Udinlərin ayrıca xalq kimi mövcudluğu Qarabağın bütün xristian irsinin avtomatik şəkildə yalnız erməni irsi elan edilməsinin nə qədər primitiv yanaşma olduğunu göstərir.
Nəticə
Qarabağın tarixi müasir siyasi şüarlardan və milli miflərdən qat-qat mürəkkəbdir. Bu tarix qədim alban irsi, türk mədəni qatı, xristian icmalarının dini transformasiyası və XIX əsrdə Rusiya imperiyasının həyata keçirdiyi genişmiqyaslı köçürmə siyasəti nəticəsində formalaşmışdır.
XVIII əsrdə Pənahəli xan tərəfindən əsası qoyulan Şuşa Azərbaycan mədəniyyətinin, musiqisinin və ictimai həyatının ən mühüm mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. Bununla yanaşı bölgənin qədim xristian abidələri daha qədim alban irsinin yaddaşını qoruyub saxlayır və bu irsin taleyi Alban katolikosluğunun ləğvindən sonra ciddi şəkildə dəyişmişdir.
Qarabağın tarixi göstərir ki, Qafqaz kimlikləri əsrlər boyu dini təsir, mədəni assimilyasiya, miqrasiyalar və imperiya siyasəti nəticəsində formalaşmışdır. Lakin məhz XIX əsr bu proseslərin inzibati, demoqrafik və kilsə baxımından qəti şəkildə möhkəmləndiyi dövr oldu.
Bu prosesləri anlamadan bölgənin keçmişini dürüst şəkildə başa düşmək mümkün deyil. Və Qarabağın alban irsi məsələsinin niyə bu gün də bu qədər ağrılı və prinsipial olaraq qaldığını anlamaq da mümkün deyil.
Famil Jamal
TEREF