Bakıda hava çirkliliyi məsələsi son illərdə şəhər sakinlərinin diqqət mərkəzində olan əsas ekoloji problemlərdən biridir. Nəqliyyatın intensivliyi, sənaye fəaliyyəti, tikinti işləri və artan urbanizasiya havanın keyfiyyətinə təsir edən əsas amillər sırasında göstərilir. Xüsusilə küləksiz günlərdə atmosferdə zərərli hissəciklərin miqdarı artır və bəzi ərazilərdə çirklənmə səviyyəsi daha yüksək qeydə alınır.

Bəs son bir ildə Bakıda havanın keyfiyyət göstəriciləri hansı istiqamətdə dəyişib? Hansı rayonlar daha çox çirklənməyə məruz qalır və nəqliyyat, sənaye, eləcə də tikinti sektorunun bu prosesdə payı nə qədərdir?

Mövzu ilə bağlı Demokrat.az-a açıqlamasında ekoloq Cəmşid Bəxtiyar bildirib ki, son bir ildə, yəni 2025–2026-cı illər ərzində Bakının hava keyfiyyəti mövsümlər üzrə dəyişkən olub.

Onun sözlərinə görə, yaz və qış aylarında, xüsusilə küləksiz günlərdə PM2.5 və PM10 hissəciklərinin səviyyəsi tez-tez Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının tövsiyə etdiyi həddi aşıb:

“2025-ci ildə ölkə üzrə orta PM2.5 konsentrasiyası 2024-cü illə müqayisədə təxminən 18,3 mkq/m³-dən 16,4 mkq/m³-ə enib. Bu, ümumi vəziyyətin müəyyən qədər yaxşılaşdığını göstərsə də, hava hələ də Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının tövsiyə etdiyi illik normadan xeyli yüksəkdir. Bakıda hava çirkliliyindən ən çox təsirlənən ərazilər əsasən Yasamal rayonunun sıx nəqliyyatlı hissələri, Nəsimi, Nərimanov, Xətai, Binəqədi və Nizami rayonlarının iri magistrallara yaxın əraziləridir. Həmçinin sənaye müəssisələrinin yerləşdiyi Qaradağ və Suraxanı rayonlarında da hava çirkliliyi yüksək səviyyədədir. Abşeron yarımadasında neft sənayesi və tikinti fəaliyyəti də havanın keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir. Çirklənmənin əsas mənbələrinə gəldikdə isə, Bakı üzrə dəqiq rəsmi faiz bölgüsü açıqlanmasa da, mövcud araşdırmalar və təxmini qiymətləndirmələr belə bir mənzərə ortaya qoyur. Nəqliyyatın payı təxminən 50–60 faiz təşkil edir. Köhnə dizel avtomobilləri və avtobuslar əsas mənbələr hesab olunur. Azərbaycan üzrə nəqliyyat sektoru PM2.5 emissiyalarının təxminən 48 faizini yaradır və bunun böyük hissəsi avtomobil nəqliyyatının payına düşür. Sənaye və energetika sektorunun payı təxminən 25–35 faizdir. Neft emalı, kimya sənayesi və enerji obyektləri mühüm çirklənmə mənbələri hesab olunur.

Tikinti, yol tozu və digər mənbələrin payı isə təxminən 10–20 faiz təşkil edir. Davam edən tikinti işləri, söküntülər və yollardan qalxan toz PM10 hissəciklərinin artmasına ciddi təsir göstərir.

Statistik məlumatlarda qeyd olunur ki, yol tozu, təkər və əyləc aşınması kimi qeyri-egzoz mənbələri yol nəqliyyatından yaranan PM2.5 hissəciklərinin təxminən dörddə birini təşkil edir. Bakıda havanın keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq üçün ən effektiv tədbirlər köhnə dizel nəqliyyatının yenilənməsi, ictimai və elektrik nəqliyyatının genişləndirilməsi, tikinti sahələrində tozun idarə olunması və sənaye emissiyalarına daha ciddi nəzarətin təmin edilməsidir.PM (Particulate Matter) havada asılı vəziyyətdə olan bərk və maye hissəciklərini ifadə edən termindir. Bunlara toz, tüstü, his, kül, metal hissəcikləri və digər çirkləndiricilər daxildir.

PM göstəricisinin yanındakı rəqəmlər hissəciklərin diametrini göstərir. Məsələn, PM2.5 diametri 2,5 mikrometrdən, PM10 isə 10 mikrometrdən kiçik olan hissəcikləri ifadə edir. Bu hissəciklər tənəffüs yolu ilə orqanizmə daxil olur.

İnsan saç telinin qalınlığı təxminən 70 mikrometrdir. PM2.5 hissəciyi isə saç telindən təxminən 30 dəfə kiçikdir. Bu hissəciklər adi gözlə görünmür, lakin tənəffüs zamanı insan sağlamlığına ciddi təsir göstərə bilir. Mikroqram/kubmetr (mkq/m³) havada çirkləndiricinin miqdarını göstərən ölçü vahididir. Mikroqram qramın milyonda biridir. Bu göstərici bir kubmetr havada nə qədər çirkləndirici hissəciyin olduğunu ifadə edir.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının tövsiyələrinə əsasən, PM2.5 üzrə illik orta norma 5 mkq/m³, 24 saatlıq orta norma isə 15 mkq/m³ təşkil edir. Əgər Bakıda illik orta PM2.5 səviyyəsi 16,4 mkq/m³-dürsə, bu göstərici təşkilatın tövsiyə etdiyi illik normadan təxminən 3,3 dəfə yüksəkdir. Bu isə havanın sağlamlıq üçün tövsiyə olunan həddən daha çirkli olduğunu göstərir”, – deyə ekoloq fikrini tamamlayıb.