Как звучал мамлюкский язык тюркских воинов Египта 14-го века?

9-02-2026, 15:54           
Как звучал мамлюкский язык тюркских воинов Египта 14-го века?
Перед вами уникальный отрывок из текста перевода трактата о военной подготовке кавалериста с арабского на этот язык, перевода, сделанного по заказу командующего султанской гвардией, некоего Тимур Бека:
"...Amma ba'du: bilgil kim bu risala Türk tili üzərə tahrir qılınmaqlı{q}ğa da'i bu boldı kim, Təñrı farmanı birlə Misr elində bir azimuş-şan malik zuhurğa keldi. Husn içində qamar teg, haybat içrə Umar teg. Şacaat içrə Aligə oxşayur. Saxavat içrə Hatimğa tafazzul qılur. Farislıq ilmi içində kamil, körklü sifətlər birlə mutakammil. Alimlərni dost tutğuçi. Şar-i Muhammadi üçün qılıç urğuçi. Təñri buyruqı üçün can baş oynağuçi. Mazlumlarniñ dadıña sabab bolğuçi. Musulmanlıqğa kerək bolğan hunar əyələrini xoş körgüçi: Xasaqilər Xası Temur Beg, bek üküş yıllar davlat va saadat üzərə mustadam bolsun bi Muhammadin va alihi.
Uluğ kiçig, qasi va dani anıñ hazrati-aliyasıña tavaccuh qıldılar. Ay neçə qalmış kişilərniñ əlin aldı. Ay neçə rizqsız kişilərniñ rizqına sabab boldı. Bu malikniñ madhında şair munteg aytur:
Şi'ir:
Aya husn u hunar birlə saadat milkiniñ bayı,
Künəştür öziñə muştaq, uyaltır husnuñız ayı.
Begim har dam kərəm birlə bu davlat yergəsin tuttuñ,
Kelür erdi yetər bolsa öziñə Hatimi-Tayı.
Öziñ alsa süñü elgə, kəyip qargıl, minip atga,
Sağ olmaq ketti duşmandın, qaçan qursa qoluñ yayı.
Siziñ birlə uruşlarda uruşmaq izdəgən qullar,
Bolur macruh, ketip aqlı, yüriyür curhını sayı.
Kim ərsə, kim saza erdi, saadat yergəsin tapdı,
Masalda saltanat buldı şol kim kördi humayı.
Bu davlat sizga, ay sarvar, hamişa mustadam bolsun,
Sizin ihsanıñız sizgə qılur alqışçı barçayı.
Begim har kim bu maktubnı oqurda añlayu keçsə,
Aña har kim ğarim bolsa, kö{k}ə ağa anın vayı.
Pas vacib boldı bu duaçı qulğa taqı dargahi-aliğa yüz ursa. Bu fikrini zamirindin keçürüp ol davlatlığ malikniñ tapuğında tavaccuh qıldı. Çün bu zaif qul ol maliklər mañlayı, Xasaqilər Xasınıñ hizmatinğa yet{t}i ersə, bu zaif qulnı anvai-talattuf birlə xoş taptı. Taqı işarat munteg qıldı kim: "Bizim qatımuzda bir Arabi Silahnamə bar tutur, anı Türk tiliñə çəvürsəñ kim, bu ğazi Türklər andın intifa alsalar, saña taqı savab bolsa" tedi. Bu duaçı qul taqı "ala ra'si va ayni" tep, buyruqlarıña imtisal qılıp, ol Arabi kitabnı alıp, muracaat qıldı.
Taqı bir muddat beglər tapuğındın eli tegdükçə ol kitabgə maşğul boldı. Alhamdulillahi val-minnatu. Təñri tavfiqi birlə ol kitabnı Türk tilinçə tarcuma qılıp, taqı Munyatu'l-Ğuzat teyu ad berdi. Küçi yetgənçə körklü tartib berip, altı fan üzərə tahrir qıldı:
Avval fannı: Atqa minməkdə.
Ekinçi fannı: Süñü tutmaqda.
Üçünçi fannı: Qılıçqa taalluq amallarda.
Törtinçi fannı: Qalqan tutmaqda.
Beşinçi fannı: Oq atmaqda.
Altınçı fannı: Top urmaqda.
Qayu kim ersə bu fanlarnı yaxşı bilip, hacat vaqtında amalğa ketürsə, cihan içində la-nazir bolğay vas-salam. Amma vasiyyat ol turur kim faris kerək kim niyyatın ixlas birlə Təñri yolunğa qılğay. Taqı mu'min muvahhid musulmanlar üzərə qılıç tartıp, bu amallarını anda sarf qılmağay, magar sanad-i şar-i birlə. Taqı özini daim ibadat içində tutğay. Taqı Təñrigə şukr qılğay kim munteg uluğ hunarlarını aña rozi qıldı. Taqı musulmanlar üzərə tacabbur, takabbur qılmağay. Daima tavazu va maskanat üzərə bolğay. Netə kim Rasul, sallallahu alaihi va sallama, buyurur kim: "Man tavaza'a lillahi rafa ahu'llahu va man takabbara vaza ahu'llahu."..."
K. Oztopcu, "A 14th Century Mamluk-Kipchak Military Treatise: Munyatu'l-Ğuzat", стр. 57-59
Азербайджанский Тюрок












Teref.az © 2015
TEREF - XOCANIN BLOQU günün siyasi və sosial hadisələrinə münasibət bildirən bir şəxsi BLOQDUR. Heç bir MEDİA statusuna və jurnalist hüquqlarına iddialı olmayan ictimai fəal olaraq hadisələrə şəxsi münasibətimizi bildirərərkən, sosial media məlumatlarındanda istifadə edirik! Nurəddin Xoca
Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.
E-mail: n_alp@mail.ru