Məndən soruşurlar ki, qıpçaq mənşəli Bəhri sülaləsindən olan hansı məmlük sultanı səlibçiləri müsəlmanlardan qəsb edilmiş torpaqlardan tamamilə qovub?
Cavab:
Əl-Əşrəf Xəlil (hakimiyyət illəri: 1290–1293) — hakimiyyəti qısa olsa da, İslam tarixində möhtəşəm bir simadır. Əgər onun atası Sultan Qalavun səlibçilərin qovulması üçün təməl atmışdısa, Xəlil bu iki yüz illik epopeyaya həlledici zərbəni vuran və son nöqtəni qoyan şəxs oldu.
Əl-Əşrəf Xəlilin ən böyük xidməti — Yaxın Şərqdə səlibçi varlığına birdəfəlik son qoymasıdır.
1. Əkkanın fəthi (1291-ci il)
Əkka Qüds krallığının sonuncu böyük qalası və paytaxtı idi. Bura ikiqat divarları olan keçilməz bir istehkam sayılırdı. Xəlil nəhəng bir ordu və çox sayda mühasirə maşını (o cümlədən məşhur "Mənsur" — "Qalib gələn" adlı böyük mancanaq) topladı.
Nəticə: Ağır mühasirədən sonra şəhər fəth edildi. Bu hadisə Levantda Səlib yürüşləri dövrünün faktiki sonu oldu.
2. Sahillərin təmizlənməsi
Əkkanın süqutundan sonra Xəlil dayanmadı. O anlayırdı: səlibçilərin geri qayıtmaması üçün onları dəniz kənarındakı hər bir dayaq məntəqəsindən məhrum etmək lazımdır.
Qısa müddət ərzində Sur, Sayda, Beyrut, Heyfa və Tartus limanları alındı və dağıdıldı.
O, sahilboyu qalaların sökülməsini əmr etdi ki, cəngavərlər onlardan yeni çıxış nöqtələri (plasdarm) kimi istifadə edə bilməsinlər.
3. Kilikiya səfəri
1292-ci ildə Xəlil monqolların və səlibçilərin müttəfiqi olan Kilikiya dövlətinə qarşı yürüş etdi. O, erməni katolikosunun iqamətgahı olan mühüm Qalət ər-Rum qalasını fəth etdi və adını dəyişərək Qalət əl-Müslimin ("Müsəlmanlar qalası") qoydu.
Müsəlmanlar üçün qoyub getdiyi miras
Xəlilin mirası təkcə təmizlənmiş sərhədlər deyil, həm də psixoloji və mədəni qələbədir.
Əsas "miras" — təhlükəsizlikdir. 1291-ci ildən sonra səlibçilərin Fələstin və Suriyaya genişmiqyaslı hücumları birdəfəlik dayandı. Müsəlman dünyası rahat nəfəs alaraq daxili inkişafa və monqollardan müdafiəyə diqqət yetirə bildi. Xəlil sübut etdi ki, məmlüklər sadəcə "qul qvardiyası" deyil, İslamın həqiqi müdafiəçiləridir (Zahir əd-Din). Bu, onların hakimiyyətinin legitimliyini Məğribdən Orta Asiyaya qədər bütün müsəlman dünyasının gözündə möhkəmləndirdi.
Qahirədə bu gün də onun adı ilə bağlı abidələr qorunub saxlanılır:
Əl-Əşrəf Xəlil məscidi və məqbərəsi: Qahirədə inşa edilən bu tikililər o dövrün məmlük memarlığının əzəmətini nümayiş etdirir.
O, həmçinin azad edilmiş Suriya şəhərlərində istehkamları fəal şəkildə bərpa edirdi.
O, müsəlmanlara inamı qaytardı: sübut etdi ki, əgər ümmət güclü rəhbərlik altında bir yumruq kimi birləşərsə, hətta Avropanın ən güclü qalaları belə fəth edilə bilər. Onun qənimətlər və əsir götürülmüş zadəgan cəngavərlərlə Dəməşq və Qahirəyə təntənəli qayıdışı aylarla bayram edildi.
Maraqlı fakt: Xəlil sərt və qürurlu bir insan idi. Onun hakimiyyəti faciəvi şəkildə başa çatdı — o, öz əmirlərinin sui-qəsdi nəticəsində öldürüldü. Əmirlər onun artan gücündən və amansız xarakterindən qorxurdular. Lakin hətta düşmənləri belə etiraf edirdilər: onun qətiyyəti olmasaydı, Əkka qalası daha onilliklərlə müqavimət göstərə bilərdi.
Azərbaycan Türkü
TEREF