1223-cü ildə Polovtsian çöllərində qəfildən kiçik, dözümlü atların üstündə kök atlılar peyda oldu. Bunlar Çingiz xanın iki sadiq sərkərdəsi Subedei və Jebenin komandanlığı altında kəşfiyyat ekspedisiyasına göndərdiyi monqollar idi. Onlar Zaqafqaziyadan gəlmişdilər və bütün Polovtsian konfederasiyası üçün təhlükə yaradırdılar. Don və Dnepr Polovtsianları kömək üçün rus knyazlarına müraciət etdilər. Onların elçiləri sözün əsl mənasında belə danışdılar: "Əgər bizə kömək etməsəniz, bu gün günortadan sonra biz, sabah səhər isə siz məhv olacağıq." Təqdim olunan arqumentlər o qədər inandırıcı idi ki, Kiyevdəki bir şura dəvət olunmamış işğalçılara döyüş vermək qərarına gəldi.
1223-cü ilin aprelində birləşmiş rus və polovtsian ordusu Dneprdən keçdi. Ön qarovul dəstəsinə Monomaxın nəticəsi, knyaz Cəsur Mstislav rəhbərlik edirdi. O, öz döyüşçülərinə, Qara Klobuklara və müttəfiq Kumanlara komandanlıq edirdi. Qəfil hücumla min nəfərlik monqol ön qüvvəsini darmadağın etdi. Geri çəkilən düşmənlə təqib və atışmalar doqquz gün davam etdi. İlkin toqquşmalar Qara Klobukların (qarapapaqlar) monqollardan ox atmaqda heç də bacarıqsız olmadığını göstərdi. Çöldəki Kalka çayına yaxınlaşan Mstislavın süvariləri monqol səddini yarıb çayı keçdilər. Lakin burada onlar əsas düşmən qüvvələri ilə qarşılaşdılar və ön qvardiya qırğına başladı. Tezliklə Kursklı Oleq və Lal Mstislav alayları döyüşə qoşuldu.

Qarapapaqlar tərəfindən qorunan Cəsur Mstislav cəsarətlə vuruşdu. Lakin digər knyazlar qələbəni ona təslim etmək istəmədilər və onun köməyinə tələsmədilər. Döyüş meydanından qısa bir məsafədə düşərgə qurdular və gözləməyə qərar verdilər. Cəsur Mstislav alaylarını əsas monqol qüvvələrinə qarşı idarə edəndə daha da qəddar bir döyüş başladı. Lakin onların silahdaşları avanqard rus dəstəsinin köməyinə gələ bilmədilər və çöl müttəfiqləri Xan Kotyanın Polovtsyları cəbhə hücumuna tab gətirə bilməyərək qaçdılar. Sonra hadisələr ruslar üçün faciəvi bir dönüş etdi. Arabalarla əhatə olunmuş knyazlar ətrafı müdafiə etdilər və üç gün ərzində monqol süvarilərinə qarşı çarəsizcə döyüşdülər.
Faciə yalan vədlərə inanıb təslim olduqdan sonra başa çatdı. Lakin demək olar ki, bütün əsirlər vəhşicəsinə edam edildi. Yalnız Qarapapaqlar Qalisiya və Kursk döyüşçüləri ilə birlikdə yaralı knyazları mühasirəyə alaraq ağır itkilər verərək nəhayət Dneprə doğru mühasirəni yardılar. Rusiyanın ətrafını talan edən və böyük qənimətlərlə yüklənən monqollar evlərinə qayıtdılar, lakin Volqada Volqa bulqarları ilə qarşılaşdılar. Birləşmiş Bulqar ordusu Çingiz xanın sevimlilərinin əfsanəvi qüvvələrini darmadağın etdi. Cebe özü öldürüldü, lakin yürüşə çıxan üç tüməndən dörd min köçəri evlərinə qayıtmağı bacardı.
Monqolların peyda olması Polovtsian basqınlarına öyrəşmiş, lakin çöl ordusunun nizamlı intizamına öyrəşməmiş rus knyazları üçün sürpriz oldu. Lakin Rusiya bir daha dəhşətli xəbərdarlığa qulaq asmadı. CəsurMstislav siyasətdən uzaqlaşdı və 1228-ci ildə vəfat etdiyi Qarapapaqların arasında Porosyedə məskunlaşdı. 1236-cı ildə Şərqi Avropaya monqol yürüşü başladı və nəticədə Şərqi Rusiya Qızıl Ordanın bir hissəsinə çevrildi. Qarapapaqlar haqqında məlumat XIII əsrdə dayandırılır. Onların bəzilərinin monqollar tərəfindən Volqa bölgəsində və Moldovada köçürüldüyü, digərlərinin isə Porosyedə qaldığı və sonda slavyan əhalisi tərəfindən asimliya edildiyi güman edilir.
Yevgeni Yarovoy
TEREF