MÖ 5. binyıla tarihlenen Kuzey Kafkasya mezarlıkları ve yerleşimleri, kuzey ve batı Karadeniz çevresindeki çağdaş arkeolojik komplekslerle bağlantılı bir maddi kültüre işaret eder. Ancak bu kültür, görünüşe göre MÖ 4. binyılın ortalarında aniden yerini son derece gelişmiş yeni bir kültüre bırakmıştır: Maykop Kültürü.
GELENEKSEL GÖRÜŞ: GÜNEYDEN GÖÇ.
RUS araştırmacılar arasında uzun süre baskın olan görüşe göre Maykop Kültürü’nün kökeni güneyden, özellikle Suriye-Anadolu bölgesinden gelen göçlerle açıklanmıştır. Bu teori sık sık Uruk Yayılımı ile ilişkilendirilmiştir.
ANCAK son yıllarda bu görüş ciddi biçimde sorgulanmaktadır. Çünkü Kuzey Kafkasya’da bulunan eserler, Fırat ve Dicle’nin yukarı havzalarıyla ya da Mezopotamya ovalarıyla doğrudan bağlantı göstermemekte; aksine İran Platosu ve Güney Orta Asya ile daha güçlü ilişkiler sergilemektedir.
METALURJİ KANITLARI
MAYKOP döneminde Kuzey Kafkasya’da görülen yenilikçi metal işçiliği teknikleri, erken MÖ 4. binyılda İran ve Orta Asya’da bilinen teknolojik bilgiyle örtüşmektedir.
ÖZELLİKLE bakırın arsenikle alaşımlandırıl ması önemli bir yenilikti. Bugüne kadar arsenikli bakır üretiminin en eski kanıtları, MÖ 5. binyıl başlarına tarihlenen İran Platosu’ndan bilinmektedir.
BU da Maykop toplumunun teknoloji açısından güneyle, özellikle İran yönüyle temas halinde olduğunu düşündürür.
DEĞERLİ TAŞLAR ve TİCARET AĞLARI.
KUZEY Kafkasya’daki bazı mezarlarda Orta Asya kökenli yarı değerli taş boncuklar bulunmuştur.
TURKUAZ
MAYKOP mezarlarında yaklaşık altmış turkuaz boncuk bulunmuştur. En büyük turkuaz yatakları:
• NİŞABUR YAKINLARINDA
• KIZILKUM ÇÖLÜ ÇEVRESİNDE (ÖZBEKİSTAN / TACİKİSTAN) yer almaktadır.
LAPİS LAZULİ.
KUZEY Kafkasya’da bulunan lapis lazuli boncuklarının ana kaynağı büyük olasılıkla Badahşan bölgesidir.
BU durum, Maykop’un Mezopotamya’dan çok İran ve Orta Asya ticaret ağlarına bağlı olduğunu gösterir.
HAYVAN TASVİRLERİ.
MAYKOP gümüş kapları üzerindeki hayvan figürleri arasında şunlar yer alır:
• ASLAN
• YABAN ÖKÜZÜ
• AYI
• YABANİ AT
• YABAN DOMUZU
• ASYA YABAN KOYUNU
• CEYLAN
• ÇITA
BU hayvanların doğal yaşam alanları özellikle Kuzeybatı İran, Ermenistan ve Azerbaycan’dır. Bu da kültürel temas alanını göstermektedir.
KUMAŞ ve PAMUK KANITI.
NOVOSVOBODNAYA mezarında bulunan yün ve pamuk karışımı kumaş parçası da dikkat çekicidir.
PAMUK büyük olasılıkla ilk kez MÖ 7. binyıl sonlarında Pakistan bölgesinde evcilleştiril miştir. En eski örnekler Mehrgarh ve Belucistan’ daki diğer yerleşimlerden bilinmektedir.
BU da Maykop’un çok geniş ticaret bağlan tılarına sahip olduğunu düşündürür.
SİLİNDİR MÜHÜRLER.
KRASNOGVARDEYSK kurganında bulunan akik silindir mühür, İran-Orta Asya bağlantısının başka bir kanıtıdır. Üzerindeki geyik ve ağaç tasvirleri, Tepe Sialk ve Arisman buluntularıyla karşılaştırılmaktadır.
KURGAN GELENEGİ ve GÖÇ ROTALARİ.
KUZEYBATI İran’daki Urmiye Gölü çevresindeki kurganlar ile Kura Vadisi mezarları, Maykop kurganlarıyla benzerlik gösterir.
ARAŞTIRMACILARA GÖRE BÖYÜK ALTI GÖMÜ GELENEGİ:
• KUZEYBATI İRAN
• GÜNEYBATI HAZAR KIYILARI
• KURA VADİSİ
• ORTA KAFKAS GEÇİTLERİ
üzerinden kuzeye taşınmış olabilir.
BU da Maykop’un kökeninin Mezopotamya veya Anadolu’dan çok İran-Kafkas hattında aranması gerektiğini düşündürmektedir.
SONUÇ:
ARAŞTIRMACI MARİYA İVANOVA’ya göre Maykop Kültürü’nün doğuşunda Mezopotamya ve Suriye-Anadolu dünyasının rolü sınırlıdır. Asıl etkiler:
• İRAN PLATOSU
• GÜNEY ORTA ASYA
• KAFKASYA GEÇİŞ KORİDORLARI
üzerinden gelmiştir.
YANİ MAYKOP KÜLTÜRÜ, yalnızca yerel bir gelişme değil; Avrasya’nın erken dönem uzun mesafeli ticaret, göç ve teknoloji ağlarının önemli bir düğüm noktasıdır.
KAYNAK:
İVANOVA M. KAFKASYA ve DOGU: MÖ 4. Binyılda “Maykop Fenomeni”nin Ortaya Çıkışı, Praehistorische Zeitschrift, 2012.
Sevda Amanova
TEREF