Uceymî Sâdûn Paşa (1883-1960), “Irak Şeyhlerinin Şeyhi” ve “Çöl Aslanı” unvanlarıyla tanınan, Osmanlı Devleti’ne ve daha sonra Türkiye Cumhuriyeti’ne güçlü bağlılık göstermiş önemli bir aşiret lideriydi. Mekke kökenli Sadun ailesinin önde gelen temsilcisi olarak Irak’ın güneyindeki Müntefik aşiret konfederasyonu içinde yüksek nüfuz sahibiydi. 1883 yılında Nasıriye’de dünyaya geldi. Ailesi, Osmanlı idaresi döneminde Bağdat ile Basra hattında siyasi ve toplumsal etki alanı geniş bir konuma sahipti.
Genç yaşlarda aile sorumluluğunu üstlenen Uceymî Sâdûn Paşa, aşiretler arası dengelerde uzlaştırıcı rolü ve liderlik kabiliyetiyle öne çıktı. Osmanlı merkezi idaresiyle kurduğu ilişki sayesinde bölgede istikrarın korunmasına katkı sundu. Padişah V. Mehmed Reşad döneminde kendisine “Irak Şeyhülmeşayihi” unvanı verildiği aktarılır. Bu unvan, onun hem aşiretler üzerindeki etkisini hem de devlet nezdindeki önemini göstermesi bakımından dikkat çeker.
I. Dünya Savaşı yıllarında İngiliz kuvvetlerine karşı Irak cephesinde etkin bir direniş yürüttü. Emrindeki süvari birlikleriyle çölde hareketli ve gerilla tarzı saldırılar gerçekleştirdi. Bölgedeki ulaşım ve ikmal hatlarını hedef alarak İngiliz ilerleyişini zorlaştırdı. Kut’ül-Amâre, Nasıriye ve Şuaybiye çevresindeki çatışmalarda Osmanlı kuvvetleriyle paralel hareket ettiği kaynaklarda yer alır. T. E. Lawrence’ın bazı aşiret liderlerini kendi tarafına çekmeye çalıştığı süreçte Uceymî Sâdûn Paşa’nın bu teklifleri reddettiği yönündeki anlatılar tarih literatüründe sıkça yer bulur.
Mondros Mütarekesi sonrasında Irak’ta kalan siyasi düzenin değişmesi üzerine mücadele anlayışını sürdürdü. 1920 yılında Anadolu’ya geçerek Ankara Hükümeti’nin safında yer aldı. Güney Cephesi’nde, özellikle Urfa’nın Fransız işgaline karşı yürütülen direniş sürecinde aktif rol üstlendi. Aşiret kuvvetlerini organize ederek bölgedeki direniş hareketlerine destek verdi, demiryolu hatlarına yönelik baskınlar ve ikmal yollarının kesilmesi gibi faaliyetlerde bulundu. Bu katkılar, Millî Mücadele’nin yerel güçlerle desteklenen yapısına önemli bir örnek olarak değerlendirilir.
Mustafa Kemal Paşa ile ilişkisi, karşılıklı güven ve iletişim temeline dayanır. 1919 yılına atfedilen mektuplaşmalarda Türk-Arap dayanışması ve ortak mücadele vurgularının yer aldığı aktarılır. Paşa’ya gönderilen fotoğraflarda kullanılan hitaplar ve yazışmalarda görülen saygı dili, iki taraf arasındaki siyasi ve askeri koordinasyonun önemini ortaya koyar. Bu ilişki, doğrudan aynı cephede savaşmaktan ziyade stratejik ve destekleyici bir iş birliği niteliği taşır.
Millî Mücadele’nin başarıya ulaşmasının ardından TBMM tarafından Uceymî Sâdûn Paşa’ya Urfa civarında geniş arazi ve köyler verilmesi teklif edilmiştir. Kaynaklarda bu teklifin büyük kısmını kabul etmediği, Germuş çevresinde bir köy ile yetindiği aktarılır. Gösterdiği mütevazı tutum, makam ve servet yerine bağlılık ve hizmet anlayışını ön plana çıkaran bir karakter özelliği olarak değerlendirilir. 1935 yılında Soyadı Kanunu sonrası “Sümer” soyadını aldığı bilinir.
Hayatının son dönemini Ankara’da geçiren Uceymî Sâdûn Paşa, 29 Ekim 1960 tarihinde vefat etti ve Cebeci Asri Mezarlığı’na defnedildi. Türk ve Irak tarih anlatılarında adı sık anılmasa da, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan geçiş sürecinde aşiret diplomasisi, yerel direniş ve sınır bölgelerinde siyasi denge unsuru olarak önemli bir rol üstlendiği kabul edilir. Türk-Arap ilişkileri bağlamında sadakat ve ortak mücadele hafızasında yer edinen figürlerden biri olarak değerlendirilir.
Derleyen: Alper Alpkunt / Tarih ve Düşünce Notları
KAYNAKÇA:
- TBMM arşiv kayıtları ve Millî Mücadele belgeleri
- Güney Cephesi (Urfa–Antep–Maraş) direniş literatürü
- Irak aşiret yapısı ve Müntefik konfederasyonu üzerine akademik çalışmalar
- Dönem gazeteleri ve biyografik derlemeler
- Türkçe Vikipedi, “Uceymî Sâdûn Paşa”