Türk kozmolojisinde dünya, gökyüzü ve yeraltı olmak üzere üç ana kattan oluşur. Bu katları birbirine bağlayan, evrenin merkezinde yer aldığına inanılan dikey sembollere "Kozmik Merkez" veya "Dünya Ekseni" (Axis Mundi) adı verilir. Türk şamanizminde bu eksen, karşımıza iki büyük sembol olarak çıkar: "Bay Terek" (Zengin/Ulu Ağaç) veya "Gök Terek" (Hayat Ağacı) ve ritüellerde onu temsil eden "Gök Direği". Bu semboller, şamanın trans (esrime) durumuna geçerek gökyüzüne yaptığı yolculuğun en temel aracı ve kutsal mekânıdır.
Şaman ritüellerinde göğe yükselme simgesel olarak dikey bir hat üzerinden gerçekleştirilir. Bu amaçla tören alanının merkezine dikilen Gök Direği veya seçilen kutsal ağaç, evrenin merkezini simgeler.
Çentikler ve Gök Katları: Gök Direklerinin üzerine şamanın tırmanması için açılan 7 veya 9 çentik (basamak), gökyüzünün katlarını (katmanlarını) temsil eder. Şaman, ritüel esnasında her bir çentiği geçtikçe göğün bir üst katına ulaştığını canlandırır.
Taptı/Taptu Kavramı ve Etimoloji: Dinler tarihçisi Mircea Eliade, şamanın tırmandığı bu ağaç veya direk basamaklarına Altay şamanizminde "taptı" (veya taptu) dendiğini aktarır. Bu kelime, Eski Türkçe "tap-" (hizmet etmek, itaat etmek, ibadet etmek) kökünden türemiştir. Günümüzdeki "tapmak" ve "tapınak" sözcükleri de doğrudan bu kökten gelmektedir. Dolayısıyla şamanın basamaklara tırmanma eylemi, kelime anlamıyla da tanrıya yönelme ve ibadet etme sürecidir.
Ağacın Tapınak İşlevi: Yerleşik bir tapınak mimarisi olmayan göçebe Türk topluluklarında, Gök Terekler ve kutsal direkler adeta birer "açık hava tapınağı" işlevi görmüştür. Kutsal kabul edilen bu alanlar, ritüellerin merkezidir. Tanrıya ve ruhlara sunulan kurbanlar bu ağaçların veya direklerin altında kesilir, dualar burada edilir ve saçılar (kansız kurbanlar) buraya dökülür.
Gök Terek ve Gök Direği, sıradan birer nesne veya bitki değil; gökyüzü, yeryüzü ve yeraltı arasındaki iletişimi sağlayan kutsal geçiş kapılarıdır. Şamanın "taptı" adı verilen basamakları tırmanarak gerçekleştirdiği gök yolculuğu, Türk inanç sistemindeki ibadet (tapınma) anlayışının ve evren algısının en somut mekanizmasını oluşturmaktadır.
KAYNAKLAR
Eliade, Mircea (2006). Şamanizm: Arkaik Esrime Teknikleri, İmge Kitabevi (Özellikle şaman direkleri, basamaklar ve "taptı" kavramı bu eserde detaylıca incelenir).
İnan, Abdülkadir (1972). Tarihte ve Bugün Şamanizm, Türk Tarih Kurumu Yayınları (Türk şamanizminde ağaç kültü ve kurban ritüelleri).
Roux, Jean-Paul (2002). Türklerin Dini, Kabalcı Yayınevi (Kozmik merkez ve dünya ağacı kavramları).
Ergun, Pervin (2004). Türk Kültüründe Ağaç Kültü, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
Bahtiyar Aydın
Yeliz Kılıçaslan