Dünya tarixi ən böyük imperiyaların qurucularının ölümündən sonra dağılmasının onlarla nümunəsi ilə doludur. İsgəndərin imperiyası böyük Makedoniyanın ürəyi döyünməyi dayandırdığı anda mövcudluğunu dayandırdı. Böyük Korsikalı Napoleon bütün nailiyyətlərinin süqutunun şahidi oldu. Bəs Çingizlər necə oldu?
***
Sovet tarixşünaslığı, faktları nəzərə almadan, Çingiz xanın ölümündən sonra başlayan monqol elitası daxilində nifaq əfsanəsini müdafiə etdi. Lakin buna bənzər bir şey baş vermədi; "Çingiz xanın yuvasının balaları" arasında açıq qarşıdurmaya dair bir dənə də olsun dəlil yoxdur və ailə mübahisələri sayılmır. Əksinə, hər şey sanki kainatın böyük sarsıdıcısı heç vaxt o biri dünyaya getməmiş kimi davam edir. Bunun böyük bir hissəsi onun kiçik oğlu Toluiyə aiddir, o, regentə çatdıqdan sonra hakimiyyəti ələ keçirmədi, əksinə, ənənəyə uyğun olaraq onu Çingiz xanın rəsmi olaraq elan edilmiş varisi Ögedeyə ötürdü.
Lakin Toluinin tənqidçiləri onun bunu kifayət qədər tez etmədiyini iddia edirlər - onun hakimiyyəti iki il davam etdi. Lakin bunun səbəbləri var idi, bunlardan biri də Toluinin, heç kim kimi, köçəri imperiyanın zadəganlarını boş taxt ətrafında birləşdirə bilməsi və Ögedeyin hakimiyyəti ələ keçirməyə hazırlaşmasına imkan verməsi idi. Taxta çıxdıqdan sonra Ögedey bəyan etdi ki, siyasətinin əsası sadəcə qonşularının talan edilməsi deyil, həm də Orta Asiyada çöl sakinlərinə məlum olmayan yeni iqtisadi və ticarət əlaqələrinin yaranmasına təkan verdi. ***
Regent kimi çıxış edən Tolui vəziyyəti dəqiq başa düşdü və hərbi rəhbərliyə, ilk növbədə Subutaya güvənərək müvəqqəti olaraq ona həvalə edilmiş imperiya daxilində sabitliyi qoruyub saxlaya bildi. Kaan olmasa da, o, suveren titulunu və Ruizong məbəd adını aldı. Subutay ilə Ruizong-Tolui arasında uzun müddətdir davam edən bir münasibət var idi - müəllim və tələbə münasibəti. "Subuday... təkcə Çingiz xanın yoldaşı deyil, həm də Toluinin müəllimi idi." Tolui ilk hərbi təlimini Çində, Subutay Baqaturun rəhbərliyi altında ən yaxşı Curçen komandirlərinə qarşı döyüşərək almışdır...
Çingiz xanın ən yaxşı komandirlərindən birinə yaxınlığı Toluinin qoşunlar arasında populyarlığını təmin etmişdir. Uryanxayın Böyük Xan Mengkenin hakimiyyəti dövründə xidmətini nəzərə alsaq, "ailələr arasında dostluq"un mövcudluğunu əminliklə demək olar və bu "dostluq" saray nəzakətinə deyil, qanla ləkələnmiş peşəkar döyüşçülərin qarşılıqlı dəstəyinə əsaslanırdı. Bundan əlavə, Subutay, Tolui və Ögedey arasındakı yaxın münasibət Çingiz xanın yas mərasimi zamanı onların birgə hərəkətləri ilə möhkəmləndirilmişdir.
***
Çingiz xanın dəfn mərasimi özlüyündə mühüm siyasi hadisə idi. Subutay və onun saraydakı dəstəsi bundan maksimum fayda əldə etmək üçün əllərindən gələni etdilər. Monqol İmperiyasının qurucusunun məzarının keşikçilərinin Kiyat (monqollar) deyil, ehtimal ki, türk mənşəli və Subutay qəbiləsindən olan Urianxaylar olması, onun və qardaşı Cəlmənin sarayda əsas vəzifə tutduğunu və "öz xalqını bu vəzifəyə itələmək" imkanına malik olduqlarını göstərir.
Çox güman ki, müdrik dəmirçinin oğulları Subutay və Cəlmənin yaxın qohumları da keşikçi oldular. Lakin, hələ də qəbilə münasibətləri qanunlarına uyğun yaşayan kiçik bir etnik qrup olan Urianxaylar arasında kim qohum deyildi? Məşhur tarixçi Rəşid əd-Din öz salnaməsində yazır: "Çingiz xanın dövründə meşə Urianxad qəbiləsindən Udaçı adlı min nəfərlik bir sərkərdə var idi." Çingiz xanın ölümündən sonra bu min nəfərlik sərkərdənin övladları, min nəfəri ilə birlikdə, Çingiz xanın qalıqlarının Burxan Xaldun adlanan ərazidə dəfn olunduğu müqəddəs qadağan olunmuş meşəni qoruyurlar."
***
Böyük xanın dəfn mərasiminin necə keçirildiyi ilə bağlı indi məşhur olan əfsanəni və onun dəfn mərasiminin kənar gözlərdən necə gizlədildiyi ilə bağlı versiyaları nəql edəcəyik. Çingiz xanın məzarının hələ də tapılmaması, onu dünya tarixində bu günkü vəziyyətinə gətirən insana son vəzifəsini yerinə yetirən Subutay Baqaturun şəxsi nailiyyətidir.
Böyük Çöl Köçəriləri
TEREF